Nguyễn Thông - Góp ý với các nhà báo : Gồm, bao gồm

 

"Gồm" là động từ, từ thuần Việt, được dùng phổ biến trong tiếng Việt, văn bản và đời sống hằng ngày, nghĩa rất cụ thể, rõ ràng, dễ hiểu. Vậy nhưng trên thực tế, từ này rất hay bị dùng sai, nhất là trên báo đài, kể cả ở những người chuyên về chữ nghĩa.

Muốn nắm nghĩa chính xác của từ/cụm từ nào đó, cách tốt nhất là mở từ điển. Cuốn "Từ điển tiếng Việt" - công trình khoa học công phu của Viện Ngôn ngữ học, do Giáo sư Hoàng Phê chủ biên, đã giải nghĩa rõ "gồm" để chỉ trường hợp "có tất cả như là những bộ phận hợp thành", ví dụ : Bản quy định gồm 5 điều ; đoàn chúng tôi gồm có 10 người.

Như vậy, nếu đã dùng từ "gồm", mặc nhiên phải nêu ra hết "những bộ phận hợp thành" thì mới chính xác, đủ nghĩa, ví dụ : Xã Thụy Hương gồm 3 thôn Trà Phương, Quế Lâm, Phương Đôi ; hộ ông A gồm 5 người : chồng, vợ và 3 đứa con.

Từ "gồm" có thể kết hợp với một số trợ từ để rõ nghĩa hơn, như bao gồm, gồm cả, hoặc dùng cụm từ khác thay thế khi diễn đạt để sinh động, đỡ trùng lặp, chẳng hạn "trong đó có".

Vậy người ta nhầm/sai thế nào ?

Báo Tiền Phong ngày 01.02.2023 đăng bài với tít “Mỹ chuẩn bị gói viện trợ 2 tỉ USD cho Ukraine, bao gồm vũ khí tầm xa”.

Báo Tuổi Trẻ ngày 19.12.2021 có tít bài “Lào mở cửa cho 17 nước, gồm Việt Nam, từ đầu năm 2022”.

Báo Tuổi Trẻ ngày 26.08.2020 có tít “Úc góp 80 triệu AUD chương trình vắc xin Covid-19 hỗ trợ các nước, bao gồm Việt Nam”.

Báo Người lao động ngày 12.05.2023 giật tít “84% người trái đất sắp thấy mặt trăng “che mạng đen”, bao gồm Việt Nam”.

Vân vân…

Tất cả những cách dùng “gồm”, “bao gồm” kiểu như trên đều sai. Nếu đã dùng những từ ấy, để chính xác phải :

- Liệt kê đầy đủ “tất cả các bộ phận hợp thành”. Ví dụ : Viết khối ASEAN gồm 11 nước thì phải kể đủ 11 thành viên, chứ không thể “gồm”, “bao gồm” mà chỉ nêu vài ba nước.

- Sự liệt kê đầy đủ chỉ nên trong trường hợp bộ phận hợp thành ít, chứ nếu nhiều sẽ gây dài dòng, mất thời gian. Cách xử lý là dùng dấu 3 chấm, ví dụ : Các quốc gia thành viên ASEAN gồm Campuchia, Thái Lan, Singapore, Việt Nam…

- Nếu không kể được đầy đủ, mà vẫn dùng “gồm”, “bao gồm” thì cách chính xác nhất là thêm chữ/từ “cả”, thành gồm cả/bao gồm cả. Ví dụ tít báo Tuổi Trẻ, sửa thành “Lào mở cửa cho 17 nước, gồm cả Việt Nam, từ đầu năm 2022”.

- Có thể không dùng gồm/bao gồm mà vẫn diễn đạt đúng ý, rõ nghĩa, là dùng cụm từ “trong đó có”. Ví dụ : Tít báo Tiền Phong sửa thành “Mỹ chuẩn bị gói viện trợ 2 tỉ USD cho Ukraine, trong đó có vũ khí tầm xa”.

Tôi chỉ vài nhời góp ý vậy, các nhà báo có quan tâm và tiếp nhận hay không còn tùy.

NGUYỄN THÔNG 24.01.2026