Phó Đức An – « Quốc Tế Ca » lại vang lên trên đường phố của kinh đô già nua

 

Vùng lên hỡi các nô lệ ở thế gian,

Vùng lên hỡi ai cực khổ bần hàn.

Sục sôi nhiệt huyết trong tim đầy chứa rồi.

Quyết phen này sống chết mà thôi…

Vương Duy Biên tiên sinh gửi cho lão đoạn clip về người dân Pháp xuống đường tụ tập hát vang bài “Quốc Tế Ca” và hỏi: ”Anh đánh giá sao về hiện tượng này ở Pháp ạ ?”

Lão trả lời khi chưa nghĩ gì sâu xa: “Khi người ta nghèo khổ bần cùng thì bám víu lấy một cái gì đấy để phát tiết nội tâm đỡ ức chế mà thôi!”. Nhưng bận bịu xong nghĩ lại, mình phải viết thêm về sự kiện này cho Biên và mọi người cùng đọc.

Giữa tháng 10 năm 2026, Paris lại ồn ào như một cơn giông. Không phải giông trời. Là giông người.

Giá sinh hoạt leo thang, xăng dầu đắt đỏ, dịch vụ công ngày một tệ đi. Công nhân, sinh viên, thầy cô giáo, những người lao động bình thường nhất ; họ bỏ xưởng, bỏ lớp, bỏ giảng đường, cùng nhau xuống đường. Tay nắm chặt giơ cao, miệng đồng thanh hát một bài hát mà cả thế giới đã tưởng chỉ còn nằm trong sách sử “Quốc Tế Ca”.

Bản gốc tiếng Pháp, hào hùng, bi tráng, vang lên giữa phố Paris như một tiếng sấm từ 150 năm trước vọng về. Lão nghe mà chợt rùng mình. Vì bài hát này, xét cho cùng, vốn là “cưng” của nước Pháp.

Một bài thơ viết trong cơn truy lùng

Năm 1871, Công xã Paris - chính quyền công nhân đầu tiên trong lịch sử nhân loại - bị dìm trong biển máu.

Tuần lễ cuối cùng của tháng Năm năm ấy, lịch sử gọi là “Tuần lễ đẫm máu”. Hàng vạn chiến sĩ Công xã ngã xuống. Paris chìm trong khói lửa và tiếng súng truy lùng. Trong số những người sống sót, có một người thợ nghèo tên là Eugène Pottier (1816-1887). Ông là thợ vẽ hoa văn, là người làm thơ cho thợ thuyền, là một lãnh đạo của Công xã.

Trốn chui trốn lủi giữa cơn truy bắt, tháng 6 năm 1871, Pottier ngồi trong bóng tối để viết. Viết như trút hết máu trong tim mình ra. Viết cho những người bạn đã chết. Viết cho những người còn sống mà chưa chịu cúi đầu. Đó là L'Internationale - Quốc Tế Ca.

…Chế độ xưa ta mau phá sạch tan tành. Toàn nô lệ vùng đứng lên đi. Nay mai cuộc đời của toàn dân khác xưa, bao nhiêu lợi quyền tất qua tay mình…

Không phải một bài thơ để ngâm nga. Là một lời hiệu triệu: Đứng dậy đi, những kẻ khốn cùng. Đập tan xiềng xích. Đừng trông chờ vào chúa trời hay vua quan nữa.

Bài thơ ra đời và nằm im 16 năm.

Một đêm nhạc viết bằng chiếc đàn organ cũ

Mãi đến năm 1888, một năm sau khi Pottier qua đời, chi bộ công nhân ở thành phố Lille mới đưa tập thơ của ông cho một người thợ mộc tên Pierre Degeyter (1848-1932) ban ngày làm mộc trong xưởng đồ gỗ, ban đêm đi học nhạc, làm chỉ huy dàn hợp xướng công nhân.

Degeyter đọc bài thơ, tay run lên. Đêm tháng 6 năm ấy, bên chiếc đàn organ cũ kỹ, rè rè, ông phổ nhạc cho bài thơ trong một đêm duy nhất.

Ngày 23 tháng 6 năm 1888, dàn hợp xướng công nhân Lille lần đầu tiên cất lên bài hát ấy. Cả hội trường như nổ tung. Từ giây phút đó, một bài thơ đã thành một bài chiến ca.

Sau này, nhờ Quốc tế I và Quốc tế II, bài hát đi khắp thế giới, dịch ra đủ thứ tiếng. Từ 1918 đến 1944, Liên Xô còn lấy nó làm quốc ca.

Vì sao hôm nay người Pháp lại hát?

Vì nước Pháp có một truyền thống lạ lùng: Mỗi khi mâu thuẫn xã hội lên đến đỉnh điểm, mỗi khi người lao động cảm thấy mình bị bỏ rơi, họ lại trở về với bài hát này.

Nó không còn là của riêng giai cấp nào nữa. Nó là ký ức của Paris. Là tiếng nói của những người không có tiếng nói.

Đúng 155 năm trước, Pottier viết bài hát này trong bóng tối, giữa mùi thuốc súng và máu. Ông tin rằng một ngày nào đó, những người bị áp bức trên khắp thế giới sẽ cùng đứng dậy.

Tháng 10 năm 2026, giữa Paris, lời tiên tri ấy lại vang lên một lần nữa - không phải trong sách giáo khoa, mà bằng giọng hát thật, bằng nắm đấm thật, bằng những con người thật đang đi giữa phố.

Bài hát đã cũ. Nhưng nỗi đau khiến nó ra đời thì vẫn còn mới nguyên.

Nhưng nói thật, lão nghe lại Quốc Tế Ca bây giờ, lòng không còn rung lên như ngày xưa nữa.

Ngày xưa, lão cũng đã từng rung động đến tận tim khi xem những bộ phim Liên Xô về Cách mạng Tháng Mười, khi thấy những đoàn quân hát vang bài ca này mà tiến lên giữa tuyết trắng. Lão cũng đã từng thức trắng đêm đọc “Thép đã tôi thế đấy”, để rồi gấp sách lại mà thấy ngực mình nóng ran, tưởng như mình cũng là Pavel Korchagin, sẵn sàng dâng cả đời cho một lý tưởng.

Lúc ấy, bài hát này là lửa. Là thép. Là chân lý.

Rồi vật đổi sao dời.

Ý thức hệ thay đổi. Thế giới thay da đổi thịt. Những bức tường đã đổ, những lá cờ đã hạ, những con người từng hát chung một bài ca giờ mỗi người đi một ngả. Lão cũng đã nhìn đời bằng con mắt khác - sắc bén hơn, thực tế hơn, và có lẽ, cũng lạnh lùng hơn.

Bối cảnh xuống đường lật đổ chế độ áp bức, đấu tranh giữa ý thức hệ khác nhau không còn hợp thời thế. Bây giờ là đấu tranh mong muốn cho đời sống tốt hơn. Mong muốn một tầng lớp lãnh đạo biết vì dân, thương dân và có bản lĩnh, có trí tuệ để đưa đất nước đến văn minh, thịnh vượng. Đem lại cho người dân việc làm, ăn no mặc ấm, phúc lợi hoàn hảo.

Giờ nghe lại Quốc Tế Ca, lão không còn thấy máu sôi lên nữa. Chỉ thấy những kỷ niệm tản mát, như những tảng băng vỡ trôi sông.

Mỗi tảng băng là một thời tuổi trẻ đã chết. Một bộ phim đã xem, giờ không nhớ nổi mặt nhân vật. Một cuốn sách đã đọc, giờ chỉ còn nhớ mùi giấy cũ. Một lần đã từng tin rằng chỉ cần hát to lên, thế giới sẽ đổi thay - giờ nghĩ lại, chỉ thấy mình ngây thơ đến tội nghiệp.

Băng trôi đi, sông vẫn chảy, mà nước sông thì buốt.

Người Pháp hôm nay hát lại bài hát ấy, có lẽ cũng không phải vì họ còn tin vào tất cả những gì bài hát từng hứa hẹn. Mà vì khi con người ta bức bối đến cùng cực, người ta cần một giai điệu để nắm tay nhau, để không cảm thấy mình đơn độc giữa phố.

Lão hiểu họ. Nhưng lão không còn hát theo được nữa.

Nhớ một lần ở New York khi mới sang Mỹ. Lão một mình trên chuyến tàu ngầm đi làm ca đêm. Trời lạnh buốt, lão co ro một góc trông như “một người khốn khổ”. Tàu dừng tại một trạm, hai người phụ nữ lên tàu. Họ đi đến trước mặt lão, giới thiệu là Đảng viên cộng sản Bắc Mỹ ở New York. Họ tặng lão một tạp chí, ngoài bìa in hẳn bản nhạc “Quốc tế ca”. Rồi họ nói một hồi như giảng về Đức Chúa Trời cho một con chiên tội đồ.

Đợi họ nói xong. Lão trả lại tạp chí và nhẹ nhàng nói: ”Xin cảm ơn! Tôi vừa từ một nước cộng sản mới vượt biển sang đây tìm cuộc sống mới tốt đẹp hơn. Tôi rất vừa ý với đất nước này!”. Hai người nghe xong, nhìn nhau nháy mắt rồi bỏ đi.

Nay người Pháp hát “Quốc tế ca”, lão hiểu họ. Nhưng lão không còn hát theo được nữa. Cổ họng lão đã lạnh cứng rồi.

Lão chỉ đứng bên lề, hai tay đút túi áo, nghe tiếng hát xa dần, loãng dần trong gió lạnh, rồi tắt hẳn. Và thấy lòng mình nhẹ tênh, như một tảng băng cuối cùng đã tan hết - không còn đau, cũng không còn ấm.

Chỉ còn lại một khoảng trống mênh mang, lạnh buốt và yên tĩnh.

PHÓ ĐỨC AN 09.11.2026