Nguyễn Thông - Coi rẻ tiếng Việt

Tôi vừa đọc trên một báo tiếng Việt, tờ Tuổi Trẻ ngày 14.01.26, bài "Đại hội XIV của đảng: Diễn ra trong 6,5 ngày, thay thế toàn bộ tài liệu giấy bằng số hóa".

Dĩ nhiên, bài này không bàn gì về đại hội đảng, nhất là nhân sự, như thiên hạ đang đoán già đoán non, mà chỉ đề cập ngôn ngữ. Ông hàng xóm nhà tôi bảo, trong thời điểm nhạy cảm (trước đại hội), xì xào nọ kia có thể bị đi tù. Tôi sợ. Mà viết bài hát ca ngợi thì tôi không có khiếu, nửa nốt son phe cũng mù tịt.

Vấn đề ở chỗ, trong cái tít kia, và trong cả phần nội dung có lời phát biểu của bà Nguyễn Thị Thu Hà, đều viết/nói rằng "đại hội đảng diễn ra trong 6,5 ngày".

Thực ra diễn đạt như vậy cũng chả chết ai (nếu cứ sai mà chết thì chết vãn người) bởi thiên hạ đã quen với kiểu "sai mãi thành đúng", hiểu đó là 6 ngày rưỡi. Tuy nhiên nó làm hỏng sự trong sáng của tiếng Việt, thậm chí coi rẻ tiếng mẹ đẻ vốn có sẵn và dễ hiểu.

Trong cách tính đếm phổ biến trên thế giới chứ không phải chỉ nước ta, hệ thập phân được dùng phổ biến. Thập nghĩa là 10, phân nghĩa là chia, phần. Thập phân là cách chia cho 10 làm cơ sở để tính. Thập phân cũng là cách tính tỉ lệ giản lược, còn phần trăm thì tính chi tiết.

Ví dụ, để đánh giá thành công của ai đó, người ta bảo do 3 phần (mười) thông minh, 7 phần (mười) cần cù.

Nói tóm lại, tính gì thì tính, theo cách thập phân thì cứ phải căn trên tổng số 10, còn bao nhiêu phần của 10 tùy điều được tính.

Khi muốn diễn đạt một nửa điều gì đó không thể bằng thập phân thì dùng từ "rưỡi".

Tiếng Việt có từ "rưỡi" (hoặc rưởi) để chỉ nửa phần, một nửa của đơn vị, chứ không phải nửa của 10. Ví dụ nghìn rưỡi (nghìn rưởi) là 1.500, một giờ rưỡi chỉ 1 giờ 30 phút (90 phút), tăng gấp rưỡi, hai vạn rưỡi, v.v... Cũng có thể diễn đạt thành 1,5 nghìn, nhưng không thể nói là 1,5 giờ bởi 1,5 là thập phân, mà 1 giờ có tới 60 phút.

Những thứ không thể tính bằng thập phân, chẳng hạn phút, giờ, ngày, tuần, tháng, năm, độ dài nào đó (dặm, hải lý), đơn vị tính diện tích nào đó (sào)... bởi 1 phút có 60 giây, 1 giờ 60 phút, 1 ngày 24 giờ, 1 tháng 29 - 31 ngày, 1 năm 12 tháng, 1 sào 360 m2...

Ai đó bị tòa án phán quyết 42 tháng tù thì có thể viết/nói là "3 năm 6 tháng tù" hoặc "3 năm rưỡi tù", chứ không thể diễn đạt sai như báo chí viết lâu nay "3,5 năm tù".

Cái sai của báo Tuổi Trẻ và bà Nguyễn Thị Thu Hà ở chỗ đại hội đảng diễn ra trong 6 ngày rưỡi, chứ không phải "6,5 ngày".

Tôi cứ góp ý vậy, ai nghe được thì nghe. Chẳng như ông hàng xóm nhà tôi bảo diễn ra 100 năm cũng được, lại còn nói chả biết 1.586 đại biểu đều xài được máy tính bảng (iPad) không nữa.

Chúc đại hội đảng thành công tốt đẹp.

NGUYỄN THÔNG 18.01.2026