Nguyễn Thông - Thập niên, thập kỷ

Một bác Facebooker vừa than thở, dạo này thiên hạ dùng tiếng Việt sai tùm lum, trong đó có từ "thập kỷ". Tôi bảo, để rảnh tôi sẽ đề cập. Lúc này nói về ngôn ngữ là lành nhất, ít rắc rối nhất.

Trên báo chí và tivi, người ta hay dùng từ "thập kỷ", với ý để chỉ khoảng thời gian 10 năm. Có người còn diễn giải, thập là 10, kỷ là thế kỷ, thập kỷ tức là 10 năm của thế kỷ. Mà chẳng riêng nhà báo (phóng viên, biên tập viên), ngay cả một số cán bộ to, trí thức lớn cũng vẫn dùng “thập kỷ” theo nghĩa ấy.

Tuy nhiên dùng thế là sai. Vì sao?

“Kỷ” là từ Hán Việt, có nhiều nghĩa: Để chỉ thời gian địa chất từ ngàn năm trở lên, ví dụ kỷ phấn trắng, kỷ Jura, kỷ băng hà...Là khoảng thời gian gồm 12 năm theo quy định, cách tính của người xưa, cứ 12 năm gọi là một kỷ. Là sự kết hợp với một từ nào đó, để chỉ thời gian nhất định, ví dụ: thế + kỷ = thế kỷ (100 năm), kỷ nhà Lê, kỷ nhà Nguyễn...

“Từ điển Hán Việt” của học giả Đào Duy Anh cũng giải nghĩa rất rõ: Kỷ là 12 năm.

Như vậy, muốn chỉ 10 năm thì phải viết thập niên (niên là năm) chứ không phải thập kỷ, bởi thập kỷ (10 kỷ) tính ra những 120 năm.

Mà ngay cả dùng “thập niên” cũng không thể tùy tiện. Một thập niên, theo quy ước để tính chục năm từ năm có số đuôi là 0 tới năm có số đuôi là 9, ví dụ thập niên 60 của thế kỷ 20 tính từ năm 1960 tới năm 1969 (1960 - 1969). Không thể tính năm dở dang từ thập niên này vắt qua thập niên khác dù 10 năm, rồi gọi là thập niên, chẳng hạn thập niên 1967 - 1976. Tình trạng nhầm này rất phổ biến.

Sau đây là một ví dụ về cách viết chính xác của người xưa (tôi trích nguyên đoạn dịch, không sai chữ nào):

"Hoàng tử thứ sáu là Nhật Duật. Trước có đạo sĩ ở cung Thái Thanh tên là Thậm làm lễ cầu tự cho vua. Khi đọc sớ xong, Thậm tâu với vua rằng: Thượng đế đã y lời sớ tâu, sẽ sai Chiêu Văn đồng tử giáng sinh, ở trần thế này 4 kỷ. Rồi thì hậu cung có mang, quả nhiên sinh con trai, trên cánh tay có chữ "Chiêu Văn đồng tử", nét chữ rõ ràng, vì thế đặt hiệu là Chiêu Văn (tức Trần Nhật Duật). Đến khi lớn lên chữ mới mất đi.

Năm Chiêu Văn vương Nhật Duật 48 tuổi, ốm nặng hơn 1 tháng, các con Duật làm chay, xin giảm bớt tuổi của chúng để cha được sống lâu. Đạo sĩ đọc sớ xong, đứng dậy nói: Thượng đế xem sớ, cười và bảo rằng: "Sao lại quyến luyến trần tục ở lại lâu thế. Song các con thực là có hiếu, vậy cho Duật được sống thêm hơn 2 kỷ nữa". Rồi khỏi bệnh. Đến khi Duật mất, tuổi 77, được đủ 6 kỷ lẻ 5 năm" (Đại Việt sử ký toàn thư, quyển 5, kỷ nhà Trần).

Sau này người ta còn sáng tạo ra từ "thiên niên kỷ", ví dụ “mục tiêu thiên niên kỷ”, nhưng viết như vậy cũng không chính xác, đúng ra chỉ cần viết "thiên niên" là được, để áng chừng 1 nghìn năm.

NGUYỄN THÔNG 20.01.2026