Thái Hạo - Xung quanh “hòn Vọng Phu” ở Thanh Hóa (2)

Việc chính quyền tỉnh Thanh Hóa chi 17 tỉ đồng để “gia cố” “hòn Vọng Phu” này, hôm qua tôi đã có bài tra cứu về gốc tích và tên gọi của nó.

Bước đầu, với những tư liệu có được, tạm kết luận rằng, đến đầu thế kỷ 20 khối đá này vẫn còn được gọi là “thạch trụ”, “thiên thạch trụ” và do người dân khai thác đá chừa lại mà thành (để làm mốc), chứ không phải hoàn toàn thiên tạo và cũng không được gọi là “hòn Vọng Phu”. Tổng đốc Thanh Hóa, tác giả của “Thanh Hóa kỷ thắng” Vương Duy Trinh còn khẳng định: Việc tưởng tượng ra “hòn vọng phu” là bịa đặt.

Ở bài này, tôi muốn đề cập đến vấn đề khác, là thực địa.

1. Lúc 15 giờ hôm qua, khi leo lên tới chỗ “hòn Vọng phu” (HVP), thấy năm công nhân đang làm việc. Họ nối hai chiếc thang tre vào nhau, tổng chiều cao khoảng 10 mét, bắc lên vách của HVP, dùng vòi nước áp suất lớn xịt rửa. Tuy có dây thừng cột lơi chiếc thang vào vách đá nhưng nhìn rất chông chênh, nguy hiểm. Việc xịt rửa này chắc là do báo chí và mạng xã hội phản ánh và phản đối về hình ảnh “tráng sáng” lạ thường của HVP sau công tác gia cố.

Tôi lại gần HVP và dùng tay di lên lớp bột trắng đang phủ kín bề mặt của nó, thì thấy rất dễ bong tróc. Đây có thể chỉ là lớp mạt đá được sinh ra do quá trình khoan lỗ từ trên cao hoặc do vật liệu dùng để gia cố, chảy xuống và phủ lên mà thành. Có lẽ chỉ cần vài cơn mưa lớn thì sẽ trôi đi, hoặc theo thời gian thì lớp màu trắng kia cũng biến đổi, sẽ đen nâu lại thôi.

Đó là mới ở tầng dưới, chứ còn phần trên cao chót vót cũng trắng xóa, thì dùng thang tre kiểu này là không thể thực hiện được và mức độ đe dọa còn cao hơn nữa. Tôi hỏi một anh trong đội, là công việc vất vả nguy hiểm như thế này, tiền công mỗi ngày có được 1 triệu không anh. Anh ta cười lớn, trả lời: Làm gì có anh, tụi em lao động phổ thông thôi.

Tóm lại, thiết nghĩ không cần phải làm cái công việc mạo hiểm và nguy hiểm là leo lên vách cao để xịt rửa như vậy. Cứ để tự nhiên, chỉ qua vài tháng mưa nắng là màu tự nhiên sẽ trở lại thôi. Cứ sợ dư luận rồi cố mà làm trong điều kiện không an toàn thế này, lỡ có tai nạn xảy ra thì hậu quả khôn lường.

2. Cụm di tích nghệ thuật và thắng cảnh núi An Hoạch (núi Nhồi), được công nhận Di tích quốc gia năm 1992, là quần thể di tích gắn liền với đá quý và nghề khắc đá truyền thống tại thành phố Thanh Hóa, bao gồm Hòn Vọng Phu, Chùa Quan Thánh, Đình Thượng, Chùa Hinh Sơn, Lăng Quận Mãn, cùng hệ thống bia đá, tượng khắc tinh xảo trong hang động…

Tuy nhiên, trên đường đi vào núi Nhồi, từ bên ngoài khi còn cách HVP khoảng 1 km, trên đường Trịnh Huy Quang đã bắt đầu thấy bụi đá mù mịt, cây lá và nhà cửa của người dân đều trắng xóa. Có lẽ vì bụi quá nên người ta dùng nước tưới lên con đường đầy ổ gà nên thành ra lầy lội, bẩn thỉu kinh khủng. Tiếng máy cắt đá, nghiền đá, tiếng của các khu khai thác từ xa dội lại, mỗi lúc một ồn ào hơn. Xe tải lớn chạy rầm rộ. Phải nói rằng, xung quanh núi Nhồi là một vùng ô nhiễm nặng nề. Khung cảnh vô cùng nhếch nhác, lộn xộn, bẩn thỉu.

Dưới chân núi Nhồi là khu dân cư thuộc Thành phố Thanh Hóa (cũ), nhà cửa đông đúc; đây lại là một quần thể di tích được xếp hạng là Di tích quốc gia, nhưng không hiểu sao một nghề gây ô nhiễm nghiêm trọng như khai thác và chế biến/chế tác đá (bằng máy móc hiện đại chứ không phải thủ công như xưa) lại không được di dời ra bên ngoài? Để dân và di tích sống trong khói bụi và ô nhiễm ở mức nặng nề như thế, liệu có phù hợp?

Thú thực nếu là khách du lịch, nghe nói đến những vẻ đẹp của cụm di tích quốc gia nhiều giá trị này mà tìm tới, có lẽ họ sẽ một đi không trở lại. Vì ở đây giống một công trường đang hoạt động hết công suất hơn là một khu đô thị có di tích cổ kính lâu đời.

3. Mặc dù đã tới nơi và nhìn thấy HVP ngay trên đầu, nhưng tôi phải hỏi thăm rất lâu mới tìm được đường lên. Đó là một cái cổng chỉ rộng khoảng… 1 mét. Theo chia sẻ của một người dân, thì cái ngõ 1 mét này là do chính ông cắt đất cho vị thấy cúng/ thầy bói để ông ta có đường lên núi. Ông thầy dựng nhà/ am ngay ở chân HVP. Hàng năm, mỗi dịp lễ tết, khách đến cầu cúng rất nhiều.

Cũng theo chia sẻ của người dân này, việc HVP bị sét đánh là do ông thầy cúng/ thầy bói này mang tôn (kim loại) lợp mái nhà dưới chân HVP. Cái này thì khó kết luận chắc chắn, chỉ là suy đoán chủ quan thôi. Nhưng điều tôi băn khoăn là tại sao một di tích quốc gia lại có thể cho người dân (thầy cúng) lên dựng nhà thờ cúng và sinh hoạt ở đó được? Khâu quản lý và bảo tồn có lẽ đang bị thả nổi chăng?

Lại nữa, từ trên đỉnh núi ở vị trí HVP, tiếng máy từ các mỏ/ xưởng rầm rộ vọng tới. Tôi không biết là họ khai thác đá tại chỗ để chế biến hay là chuyển ở nơi khác về, nhưng thấy mấy quả núi đá xung quanh thì đã bị xẻ nát, màu còn mới nguyên.

Thêm nữa, từ trên vị trí HVP, nhìn về hướng Đông là thành phố Thanh Hóa, hướng Tây là một quần thể núi non và đồng ruộng rất đẹp. Có những quả núi đứng cô đơn như một hòn đảo giữa một hồ nước, rất giống cảnh ở Vịnh Hạ Long. Tuy nhiên, ngay chân núi Nhồi có một hồ nước hiện đang bị san lấp, không biết họ định xây dựng công trình gì ở đó.

Tóm lại, ô nhiễm môi trường (bụi bẩn, lầy lội, tiếng ồn…) và một “quy hoạch” nhếch nhác đang dần hiện ra.

Việc một quần thể di tích quốc gia bị đặt trong bối cảnh này, quả thật không có lời giải thích nào hợp lý cả. Đó là chưa nói, từ núi Nhồi đi ra đại lộ Lê Lợi (con đường lớn nhất và là trung tâm của thành phố Thanh Hóa) chỉ khoảng 1 km!

Theo tôi, cần tạo cho quần thể di tích quốc gia núi Nhồi (An Hoạch) một không gian phù hợp, để vừa bảo tồn, vừa phát huy giá trị văn hóa, chứ không thể bỏ mặc trong ô nhiễm nghiêm trọng và sự lộn xộn như vậy được.

4. Nói chuyện với một người dân dưới chân núi Nhồi, ông cho biết là đã ở đây từ những năm 1990, tuy nhiên đến nay chưa có sổ đỏ và cũng không được cấp, vì đã làm rồi mà không được. Có thể một ngày nào đó, họ sẽ phải di dời mà không được đền bù đất đai. Cũng theo ông, cả khu này đều thế chứ không riêng ông.

Chưa bàn đến các các quy định của pháp luật xem việc đó đúng sai ra sao, nhưng nếu nhiều hộ dân xung xung quanh núi Nhồi, một ngày bất thình lình nào đó buộc phải di dời mà không được công nhận quyền sử dụng đất, không được đền bù đất đai, thì họ sẽ đi đâu, về đâu? Cuộc sống của ông bà, con cái, cháu chắt họ sẽ ra sao?

Thiết nghĩ, HVP hay di tích lịch sử văn hóa nào cũng vậy, giữ gìn quá khứ rốt cuộc cũng chỉ có ý nghĩa nếu nó mang lại giá trị cho hiện tại, cho tương lai và cho người dân. Tôi bỗng thấy lòng chùng xuống khi nghĩ đến cảnh hàng chục, hàng trăm hộ dân một ngày bất kỳ phải ra khỏi căn nhà của mình mà không biết phải nương tựa vào đâu. Có lẽ chính quyền cần nghiên cứu và quan tâm đến vấn đề này một cách sâu sát và thiết thực hơn. Dân có an thì nước mới thịnh.

5. Điều cuối cùng tôi muốn nói, là bất kỳ di sản văn hóa, lịch sử nào cũng phải được nuôi dưỡng trong một tổng thể hữu cơ, từ cảnh quan, môi trường, dân cư, sinh kế, kết nối quá khứ với hiện tại, tinh thần với đời sống, văn hóa với kinh tế… Không một di tích nào có thể sống được một cách lành mạnh nếu bị tách rời khỏi chỉnh thể ấy.

Vì thế, không chỉ đầu tư cho một hạng mục cụ thể nào đó mà không tính và bao quát những phương diện khác, để vừa nuôi sống di sản, vừa mang lại sinh kế lành mạnh của cư dân, vừa giữ được cảnh quan môi trường, làm nền cho những giá trị trường cửu.

Xây dựng, trùng tu, giữ gìn các hạng mục trong cụm di tích quốc gia núi Nhồi, phải đồng thời mang lại cho nó một môi trường xanh, sạch, đẹp, phồn thịnh. Tôi tin rằng, nếu “dọn dẹp” sạch sẽ khu vực này, di dời các nhà xưởng, mỏ đá, xây dựng lại cơ sở hạ tầng đường sá, phát triển nghề thủ công về đá (không lạm dụng máy móc) và buôn bán đồ đá mỹ nghệ…, thì du lịch sẽ phát triển, giá trị di sản cũng sẽ được phát huy. Cư dân nơi đây sẽ được sống giữa di sản và sự phát triển thịnh vượng, an bình.

Rất mong những sự thay đổi tích cực và đồng bộ trong thời gian tới, để thấy di sản sống dậy và thực sự mang lại vẻ đẹp cho hiện tại và tương lai của quê hương.

THÁI HẠO 18.01.2026

Thái Hạo - Xung quanh "hòn Vọng Phu" ở Thanh Hóa (1)