Tin tức, bình luận, phóng sự, hậu trường chính trị quốc tế
Tôi đặt vấn đề dưới đây với tinh thần rất trách nhiệm, thiết tha:
Trong gần 30 năm làm báo, tôi đã có cơ hội làm việc ở nhiều tòa soạn khác nhau, trong đó có những tờ báo đã không còn tồn tại.
Tôi từng có hàng trăm bài viết đăng trên Sài Gòn Tiếp Thị. Khi tờ báo dừng hoạt động và website không còn tồn tại, phần lớn những bài báo ấy cũng biến mất khỏi không gian mạng. Đến hôm nay, tôi vẫn tiếc vì ngày đó đã không lưu lại chúng một cách đầy đủ.
Đọc nghiên cứu về báo chí ở Mỹ và châu Âu, tôi khá bất ngờ trước quy mô của cuộc khủng hoảng mà ngành báo chí đang phải đối mặt.
Theo báo cáo State of Local News 2025 của Đại học Northwestern, năm 2005 nước Mỹ có 7.325 tờ báo địa phương. Hai mươi năm sau, con số này chỉ còn 4.490, tức gần 2.835 tờ báo đã biến mất, tương đương khoảng 40 % tổng số báo địa phương. Chỉ trong 14 tháng gần nhất, thêm 136 tờ báo đóng cửa hoặc sáp nhập.
Hiện nay, 213 quận của Mỹ không còn bất kỳ nguồn tin địa phương nào và hơn 1.500 quận chỉ còn một nguồn tin duy nhất. Gần 50 triệu người Mỹ đang sống trong những khu vực được gọi là "sa mạc tin tức" (news deserts), nơi việc tiếp cận các nguồn thông tin địa phương đáng tin cậy ngày càng trở nên khó khăn.
Có một nghịch lý khá lạ.
Đúng vào lúc Việt Nam muốn xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế tại TPHCM và Đà Nẵng, muốn thu hút hàng trăm tỉ USD vốn đầu tư mới và cạnh tranh với các trung tâm kinh tế trong khu vực, thì thị trường thông tin bằng tiếng Anh dành cho nhà đầu tư quốc tế lại thu hẹp.
Ba mươi năm trước, một nhà đầu tư vừa đáp xuống sân bay Tân Sơn Nhất có thể dễ dàng tìm thấy Saigon Times Daily, Saigon Times Weekly, Vietnam Investment Review (VIR), Vietnam Economic Times (VET) hay Vietnam News.
Tối nay, Đại sứ Liên minh châu Âu tại Việt Nam, ông Julien Guerrier, tổ chức một cuộc gặp thân mật với cánh báo chí tại nhà riêng của ông.
Năm nào cũng có cuộc gặp trước Ngày Báo chí 21/6 nhưng năm nay, ông tổ chức sớm hơn thường lệ. Không ai nói ra, nhưng nhiều người trong căn phòng hiểu rằng, đây có thể là lần cuối chúng tôi gặp nhau với tư cách đồng nghiệp báo chí.
Sau đợt tinh gọn, nhiều tờ báo sẽ thay đổi. Có những cơ quan báo chí không còn tồn tại dưới tên gọi cũ. Có những phóng viên sẽ chuyển nghề. Có những người đã dành cả tuổi trẻ cho một tòa soạn nhưng rồi phải chọn một con đường khác.
Trong đời làm báo, tôi được gặp nhiều người thú vị và nghe nhiều câu chuyện hay. Nay kể lại cho các bạn một chuyện.
Năm 1980, khi kế hoạch kinh tế - xã hội 5 năm gần như đã thất bại sau những hào hứng của năm 1975, Tổng bí thư Lê Duẩn mời một nhóm trí thức, nhà nghiên cứu còn khá trẻ tới trao đổi về tình hình đất nước.
Trước cuộc gặp, một vị trí thức đề nghị : "Tổng bí thư đã mời chúng tôi góp ý thì xin mỗi người nói 10 phút và không ngắt lời." Tổng Bí thư đồng ý. Nhưng khi vị trí thức ấy phát biểu được vài phút, Tổng Bí thư lại chen ngang và nói liền một mạch khá lâu. Đợi ông nói xong, vị trí thức ấy bình tĩnh đáp : "Thưa Tổng Bí thư, Tổng Bí thư đã không giữ đúng cam kết."
Mấy năm trước, các website đã âm thầm đóng lại khi các tờ báo chủ sở hữu các website đó phải dừng hoạt động theo quy hoạch báo chí. Lúc đó, nhiều người quan tâm tới câu chuyện nhân sự, bộ máy hay thương hiệu của tờ báo.
Nhưng tôi lại nghĩ tới một chuyện khác : Hàng chục nghìn/hàng trăm nghìn bài báo mà các tờ báo đã xuất bản trong nhiều năm, kể từ khi Việt Nam kết nối Internet năm 1997 sẽ đi đâu ?
Trong số đó có những cuộc tranh luận chính sách, những hồ sơ doanh nghiệp, những dự án đầu tư, những câu chuyện về khu vực kinh tế tư nhân thời kỳ đầu, và vô số lát cắt đời sống xã hội của một giai đoạn phát triển rất đặc biệt của đất nước.
Điều tôi chú ý nhất trong chuyến công du Trung Quốc gần đây của ông Trump là những người đi cùng ông.
Trong phái đoàn tháp tùng có hàng loạt cái tên quyền lực nhất của nền kinh tế Mỹ hiện nay như Elon Musk, Jensen Huang, Tim Cook cùng nhiều lãnh đạo các tập đoàn công nghệ và AI hàng đầu thế giới. Tổng tài sản của họ trên “nghìn tỉ USD”. Từ Google, Apple, Microsoft cho tới Tesla, Nvidia hay OpenAI, phần lớn những công ty đang dẫn dắt cuộc cách mạng AI toàn cầu đều sinh ra ở Mỹ.
Điều Mỹ làm giỏi nhất có lẽ là tạo ra một môi trường nuôi dưỡng những ý tưởng khác biệt để chúng lớn lên thành doanh nghiệp toàn cầu.
“Ở Việt Nam, làm ăn lớn giống như đi trên cầu khỉ – một bên là cơ hội, một bên là rủi ro pháp lý,” một doanh nhân nói với tôi nhân ngày Doanh nhân Việt Nam.
Một câu nói ngắn, nhưng lột tả hết phận doanh nhân trong một thể chế chưa kịp thích ứng với nhịp phát triển của thị trường.
Doanh nhân Việt Nam là lớp người đặc biệt: Kiên cường, chịu đựng và linh hoạt hiếm có. Họ làm ăn trong điều kiện thiếu vốn, thiếu đất, thiếu cả sự bảo vệ pháp lý; quen “tự xoay” trước mỗi rào cản – lách một chút, chờ một chút, và vẫn tiến lên.
Khi rời ký túc xá trường đại học cách đây nhiều năm, tôi đã lang thang, vạ vật ở khắp nơi, chủ yếu là nhà cấp 4. Có lần phải tá túc mấy tháng trong căn nhà ngay cạnh chuồng lợn, ăn ở cùng với lợn theo đúng nghĩa, cứ gần sáng là chúng nó réo ầm lên.
Hồi đó không hề có chung cư mini, loại hình nhà ở do dân xây dựng nhiều trong vòng 20 năm trở lại đây. Mà chung cư mini thì bằng vạn lần cái nhà đó và tất cả các nhà khác mà tôi từng ở hồi đó.
“An cư, lạc nghiệp”, ông bà đã dạy. Không ai muốn ở những khu nhà trọ tồi tàn, chung cư mini cả nếu có điều kiện tốt hơn.
 |
| Các container hàng hỏa ở cảng Hải Phòng. Ảnh minh họa. |
