Thọ Nguyễn - Bóng đá và Cách mạng

 

Vừa qua, tại Học viện Bóng đá Hoàng Anh Gia Lai đã diễn ra hội nghị liên tịch giữa Ban Tuyên giáo & Dân vận Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao & Du lịch, Liên đoàn Bóng đá Việt Nam nhằm bàn về công tác tư tưởng nhân dịp World Cup 2026. 

Bên cạnh đại diện báo chí và thể thao cả nước, nhiều cán bộ lãnh đạo các cơ trung ương đã về dự. Hội nghị đồng tình khẳng định: Nhân dân ta có truyền thống cách mạng lâu đời, thể hiện ngay cả trong cổ vũ bóng đá. « Đi Bão » hay « Dâng hương », « Cúng cụ » tại sân vận động là những phát minh của Việt Nam trong kho tàng bóng đá nhân loại.

World Cup lần này đông đảo dân chúng đã bất chấp đêm khuya, thời tiết nắng nóng, khắc khoải theo dõi các trận đấu đang diễn ra. Ai có TV dùng TV, mất điện thì dùng smartphone màn hình nhỏ. Những trận không có bản quyền thì xem qua Cola-TV. Vì vậy đây là cơ hội tốt cho công tác tư tưởng không được bỏ qua.

Thọ Nguyễn - Chuyện Budapest (2)

 

Vì ông Botz có việc phải đi ngay nên tôi chỉ mời được ông Istvan Losonczi ăn trưa trong quán ăn của câu lạc bộ Honved. Cái tên này xuất phát từ “Magyar Honvédség” (Lực lượng vũ trang Hung). Quán giải khát gọi là Regiment Caffee (Cà phê trung đoàn). Sau 1990 câu lạc bộ Honved mở cửa cho toàn dân, nhưng các sĩ quan vẫn lui tới đây gặp nhau. Từ bà phục vụ đến ông tướng đều quen biết nhau.

Khác với ông quân nhân chuyên nghiệp Laszlo Botz, Istvan Losonczi vốn là chàng sinh viên yêu văn học. Vì giỏi tiếng Anh và văn hóa nước ngoài nên ông được vào làm ở đài truyền hình nhà nước MTV, chuyên trách biên tập và giao dịch mua phim nước ngoài.

Hai ông cựu nhân viên truyền hình xã hội chủ nghĩa rất hợp nhau bên ly bia Kőbányai. Đĩa thịt goulash nóng hổi khiến tôi nhớ đến khái niệm “Goulash communism” (Chủ nghĩa Cộng sản Thịt hầm) [1] mà tôi nghe từ hồi nhỏ.

Thọ Nguyễn - Chuyện Budapest (1)

 

Tôi từng đến Budapest nhiều lần và cảm thấy nó rất ít thay đổi. Lần này cũng vậy, vẫn là các công trình mang ánh hào quang của quá khứ đế quốc Áo-Hung, từ hệ thống tàu điện ngầm metro cùng các nhà ga hoành tráng, đến những tòa lâu đài lừng lững hai bên sông Đa-Nuyp.

Phố xá vẫn giữ mặt tiền nhà cũ, không sơn sửa. Nông thôn Hungary về cảnh quan cũng không khác gì những năm trước. Hungary là đất du lịch nên xe taxi rất nhiều. Tất cả đều sơn màu vàng và hoạt động qua Uber. Taxi truyền thống gọi điện thoại đã biến mất hoàn toàn. Hầu hết lái xe tôi gặp đều biết nói bập bẹ tiếng Đức. Thậm chí còn đủ để pha trò.

Khi đi qua sân vận động Ference Puskas, tôi hỏi cậu lái taxi : Có phải đây từng là sân Népstadion (Sân vận động Nhân dân) không ? Anh ta trả lời bằng tiếng Đức : Ja, Volksstadion ! (tiếng Hung Nép = nhân dân, tiếng Đức =Volk). Rồi hai chúng tôi liệt kê một loạt khái niệm ngày xưa : Néphadsereg : Quân đội nhân dân ; Népköztársaság = Cộng hòa nhân dân ; Népszabadság = Báo Tự do Nhân dân (báo của đảng Công nhân xã hội chủ nghĩa Hungary trước 1990). Cậu ta cười to : Cái gì cũng “Nhân dân” mà nhân dân chẳng có gì cả !

Thọ Nguyễn - Truyền thông độc lập (3) Báo chí và đạo đức

(Tiếp theo)

Loạt bài viết này chỉ đề cập đến nền báo chí ở các nước dân chủ, nơi mà quyền lực được nhiều lực lượng chia sẻ và người dân được tự làm báo. Do vậy mọi so sánh với VIệt Nam đều lạc đề.

Theo bảng xếp hạng 2025 của “The Economist Democracy Index” thì trong số 167 nước chỉ 26 nước có chế độ dân chủ toàn diện và 47 nước có chế độ dân chủ khiếm khuyết. Còn lại khoảng 58 % nhân loại ở 93 nước không được biết thế nào là dân chủ [1]. Do đó việc 100 triệu người Việt chỉ biết đến truyền thông nhà nước không phải là điều gì đặc biệt.

Có bạn hỏi bao giờ Việt Nam có truyền thông công cộng? Việt Nam đã có kinh tế tư nhân. Phát triển kinh tế sẽ dẫn đến sự lớn mạnh của tầng lớp trung lưu. Khi đó đòi hỏi đa dạng thông tin ắt đẻ ra truyền thông tư nhân.

Thọ Nguyễn - Truyền thông độc lập (2) Đi hai chân

(Tiếp theo)

Sau 1945 người Đức coi truyền thông nhà nước là cái ổ tiềm ẩn cho chế độ độc tài.

Khi xây dựng hiến pháp, bên cạnh việc phân chia đất nước theo thể chế liên bang, kiểm soát quyền lực bằng tam quyền phân lập, người ta cũng xóa bỏ các đài phát thanh và truyền hình nhà nước, lập ra hệ thống phát thanh và truyền hình công cộng (öffentlicher Rundfunk, public broadcasting).

Chính quyền từ địa phương đến liên bang bị cấm không đươc lập cơ quan truyền thông để tự tuyên truyền cho mình. Tư nhân vẫn có quyền làm báo, in ấn, lên sóng phát thanh, truyền hình, điện ảnh, sân khấu. Tính trung lập và khách quan của truyền thông công cộng được coi là tài sản bất khả xâm phạm của nền dân chủ. Nó phải được bảo vệ bằng các nguyên tắc sau:

Thọ Nguyễn - Truyền thông độc lập (1) Mối nguy của độc quyền

Ngày 22.04 vừa qua khán thính giả phát thanh và truyền hình Tiệp (nước Cộng Hòa Séc) bỗng ngạc nhiên khi thấy các chương trình toàn quốc dừng lại 15 phút. Rồi các đại diện nghiệp đoàn lên sóng phản đối dự luật báo chí của chính phủ [1]. Điều gì đã xảy ra?

Trong tháng Hai 2026, chính phủ cánh hữu của thủ tướng Babis đã quyết định: Từ 2027 các đài phát thanh truyền hình công cộng sẽ không sống vào tiền cước phí truyền hình do dân đóng, mà sẽ được cấp bởi ngân sách nhà nước, lấy từ tiền thuế.

Người Việt sẽ bảo: Thế thì sao lại phản đối? Dân sẽ đỡ phải đóng cước phí truyền thông, trong khi nhà đài vẫn được nhà nước chu cấp cơ mà?

Thọ Nguyễn - Uống nước phải nhớ nguồn

Sáng sớm dậy thấy bài viết trên báo Đức: "Als die DDR am Ende der Welt Geschichte schrieb" (Khi CHDC Đức viết nên lịch sử từ nơi tận cùng trái đất).

Bài báo kể về trạm thám hiểm Nam Cực của CHDC Đức được thiết lập cuối tháng 4.1976. Các nhà khoa học xã hội chủ nghĩa ở trạm nghiên cứu mang tên bác học Đức Georg-Forster (1754-1794) đã làm nên lịch sử khi phát hiện ra hiện tượng Ozon hóa khí quyển.

Năm 1981 Tây Đức mới thành lập trạm nghiên cứu Nam Cực mang tên nhà bác học Georg-von-Neumayer (1826-1909). Sau ngày thống nhất đất nước, hai trạm này đã hợp nhất với nhau. Nhưng cái mốc 21.04.1976 được coi là khởi đầu ngành Nam Cực học của người Đức.

Thọ Nguyễn - Tại sao Hungary và Ba-Lan ?

 

Anh bạn tôi Stephan Köster [1] có mặt tại Sài Gòn ngày 30.04.1975 đã rất ngạc nhiên khi gặp vài sĩ quan Ba-Lan đang ở đó. Họ đại diện cho một nước cộng sản bên cạnh chính quyền Sài Gòn suốt từ 1954.

Ba-Lan là thành viên Ủy ban giám sát Quốc tế hiệp định Geneve ICS [2]. Từ tháng Ba 1973 bên cạnh Ba-Lan còn có Hungary tham gia ủy ban kiểm soát quốc tế hiệp định Paris ICCS {3]. Sự hiện diện của hai nhà nước xã hội chủ nghĩa (XHCN) tại Sài Gòn để lại khá nhiều câu chuyện thú vị.

Ai có thể tưởng tượng rằng trước tháng tư 1975, máy bay TU-154 của hãng hàng không Malrev hạ cánh xuống sân bay Tân Sơn Nhất, đỗ bên cạnh các máy bay của Air America hay Air Vietnam, rằng đã có người Sài Gòn được các cô tiếp viên Hungary mời uống đồ giải khát? Ông bán phở ở gần khách sạn Catinat (Đường Nguyễn Huệ) đâu có biết rằng bà đầm hay ghé ăn phở lại là cô sĩ quan cộng sản Malgorzata từ thành Varsovie xa lạ.

Thọ Nguyễn - Thiên hạ đại loạn dã hảo (1)

Đó là câu nói của Mao Trạch Đông (Thiên hạ càng loạn càng tốt)  đầu những năm 1960, khi ông đưa ra hàng loạt chính sách điên khùng để tiếm quyền lãnh đạo Đảng cộng sản Trung Quốc, hòng lãnh đạo phong trào Cộng sản quốc tế và làm chủ thế giới mà ông coi mình là "Trung tâm".

Từ chiến dịch nhà nhà vác nồi, niêu, xoong, chảo ra luyện thép, đúc gang để vượt Mỹ về sản tổng sản lượng luyện kim, ông phát động chiến dịch "diệt chim sẻ“ để bảo vệ mùa màng. Rồi lãnh tụ vĩ đại lại chỉ đạo cấy lúa thật dày để tăng năng suất.

Hồi đó chưa có AI, nhưng Tân Hoa Xã đã tạo ra bức ảnh Mao và mấy ông nông dân đứng trên ngọn các cây lúa cấy lèn chặt như bó rơm. Bức ảnh "Bác Mao bơi vượt sông Dương Tử“ cũng được dân Hà Nội tấm tắc khen ngợi.

Thọ Nguyễn – Thế giới đang đối mặt với những chuyển biến nghiệt ngã

 

Khi thằng cướp ăn thịt thằng ăn cắp, nhiều người hân hoan vì kẻ cắp (phiếu) Maduro đã bị tóm và người dân ở xứ đó sẽ được hưởng tự do. Đó là ảo tưởng.

Nhiều người khác bàng hoàng vì một thực tế cay nghiệt : Từ nay thế giới sẽ bị ngự trị bởi bọn cướp. Lúc đầu người ta chỉ lo sợ nhìn vào Trung Quốc. Nhưng tên cướp này vẫn chỉ sử dụng quyền lực mềm, thậm chí còn “viện trợ phát triển” để cướp tài nguyên của các con nợ.

Khi Nga xâm lược Ukraina với cái cớ “tiêu diệt phát xít”, “bảo vệ người Nga”, châu Âu bỗng thấy tên cướp thứ hai đứng trước cửa nhà mình. Ở Việt Nam nhiều người vẫn ủng hộ tên cướp này vì cho rằng nó phải đánh trước để đề phòng cậu bé con hàng xóm xâm lăng nó. Nó cấm ai nói đến từ “Chiến tranh” vì nó chỉ hành động để bảo vệ dân nó bị phát xít đe dọa. Nay đã lộ ra rằng nó chỉ cần lãnh thổ mà vẫn còn có người tin.

Thọ Nguyễn - Harpstedt ngày trở về : Cảm ơn nước Đức

 

Hôm nay nước Đức kỷ niệm 35 năm ngày thống nhất, ngày quốc khánh. Thời gian này 35 năm trước, nền kinh tế xã hội chủ nghĩa ở Đông Đức và Đông Âu suy sụp. Hàng chục ngàn lao động, học nghề Việt Nam bỗng mất chỗ nương tựa, tung tóe chạy sang Tây Đức để kiếm sống.

May mắn lúc đó hệ thống an sinh xã hội của Tây Đức đã giang rộng cánh tay đón nhận họ. Harpstedt, một xã nhỏ với khoảng 3.000 dân ở phía Bắc nước Đức, gần thành phố Bremen đã trở thành mảnh « đất lành chim đậu » cho nhiều người Việt và người tị nạn chiến tranh từ Nam Tư.

Ba mươi lăm năm sau, những đứa con Việt Nam nay đã có lông, có cánh hẹn nhau quay về ngôi nhà cũ. Ngày 27.09 vừa qua buổi lễ « Harpstedt – Ngày trở về - Cảm ơn nước Đức » đã được tổ chức một cách ấm cúng tại chính ngôi làng xưa.

Thọ Nguyễn - Tâm sự tháng Chín

 

Lướt qua mạng tháng này tôi có những cảm giác lẫn lộn. Việt Nam ăn nên làm ra đã đủ sức để tổ chức kỷ niệm 80 năm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 02.09 một cách hoành tráng, đem lại niềm hứng khởi cho hàng chục triệu công dân.

Tôi rất ấn tượng khi nghe ca sĩ Mỹ Tâm và bé gái Thủy Tiên kết thúc ca khúc của họ bằng câu “Nước non Việt Nam ta vững bền”. Đó là nguyện vọng chính đáng của tất cả người Việt Nam, dù ở đâu, có quá khứ thế nào.

Nhưng những cuộc tranh luận quanh lễ duyệt binh, quanh bộ phim “Mưa Đỏ”, quanh chính sách “quà 100.000 VND cho mỗi người dân” lại cho thấy rằng: Việt Nam, từ trên xuống dưới chưa sẵn sàng bước vào “Kỷ nguyên mới”.

Thọ Nguyễn - Bức tường Berlin (2) Chia cắt và Thống nhất.

 

Hổi trẻ ở Hà Nội tôi hay đọc tờ báo “Thống Nhất”, được coi là tiếng nói của những người miền Nam tập kết ra Bắc. Thực chất tờ báo này là của “Ban Thống nhất Trung ương” nhằm tuyên truyền đấu tranh thống nhất đất nước.

Tôi nhớ nhất là các bài trong mục "Bạn cùng cảnh ngộ Đức-Triều", thường kể về hai nước bạn cùng bị chia cắt là Đức và Triều Tiên, coi cả ba đều có mục tiêu chung là thống nhất đất nước.

Sau này tôi thấy nhận thức về “Chia cắt” và “Thống nhất” lúc đó rất ấu trĩ. Đức và Triều Tiên bị chia cắt thành hai miền với hai khái niệm Ta-Địch lúc đó nên được nói đến. Nhưng sau hai cuộc thế chiến, hàng loạt các quốc gia khác bị chia cắt, bị phân chia lại nhưng vì không dính đến cuộc đấu tranh giai cấp nên không được nói đến.

Thọ Nguyễn - Xã hội văn minh khác biệt ở tỉ lệ người dám đứng về lẽ phải

 

Cái chết của cô Hoàng Phương Mai, cán bộ nghiên cứu Viện Hán Nôm tạo ra làn sóng phẫn nộ và xót thương trên mạng.

Trò chèn ép, trù dập người ngay thẳng, có năng lực là chuyện phổ biến lâu nay trong các cơ quan nhà nước. Chẳng có gì mới cả. Nhưng nhờ có mạng xã hội mà số đông mới biết đến sự việc bi thảm, mới có dịp xả tâm trạng.

Sau cái chết thương tâm này, người ta ầm ầm lên án những kẻ đã vùi dập, đuổi việc cô. Thực ra sự việc kéo dài lâu nay, nhiều người trong và ngoài viện biết, cấp trên cũng biết, nhưng Phương Mai vẫn cô đơn. Sự cô đơn dẫn đến bế tắc. Một người dễ bị tổn thương mà không được giúp đỡ ắt sẽ đi đến trầm cảm, và cái chết là kết cục.

Thọ Nguyễn - Về Bức Tường Berlin (1)

 

Đọc bài viết của tôi về “Bức Tường Berlin”, bạn Bình Dương cho rằng:

“Nguyên nhân chính dẫn đến sự sụp đổ của bức tường Berlin năm 89 không đến từ sự đấu tranh của người dân Đông Đức, mà do hiệu ứng Domino đến từ hàng loạt các biến động chính trị cải cách dân chủ của một số nước Đông Âu xảy ra trước đó như tại Tiệp, Hung. Việc Hungary mở cửa biên giới với Áo là phát súng đầu tiên.” …“Người Đức cả ở Tây và Đông thời kỳ đó có lẽ đã quá sợ đổ máu nên hoàn toàn không có phản kháng mạnh mẽ để xóa bỏ bức tường..”

Sau đây là ý kiến trả lời.

Thọ Nguyễn - Bức tường Berlin (1) - Nước Đức chia cắt

 

Vào ngày này cách đây 60 năm, đêm 12, rạng sáng ngày 13.08.1961, bức tường Berlin đã bất ngờ được dựng lên, chia thành phố này ra Đông và Tây, gây đau khổ cho hàng vạn gia đình Đức.

Sáu năm sau, hè 1967, tôi đến Berlin với quan niệm Địch-Ta khá rõ ràng. Chúng tôi được dạy dỗ rằng bức tường Berlin là bức tường chống phát xít, bức tường bảo vệ hòa bình, rằng các bạn Đông Đức, Bắc Triều Tiên là những người đồng chí cùng cảnh ngộ, đang cùng đấu tranh thống nhất đất nước như người Việt mình.

Sau khi học xong tiếng Đức tôi nhận thấy nước Cộng hòa Dân chủ Đức không hề muốn thống nhất. Họ chỉ muốn được công nhận như một nhà nước bình đẳng với CHLB Đức ở phía Tây. Tây Đức thì ngược lại, luôn đòi xóa bỏ biên giới, hiệp thương hai miền. Phía CHDC Đức coi đó là âm mưu thôn tính mà họ phải chống lại bằng mọi cách. Mấy ông cán bộ Việt Nam hay quen mồm „Chúc các đồng chí mau chóng thống nhất đất nước“ làm họ rất khó chịu.

Thọ Nguyễn - Lão Tạ "Quốc Dân Đảng"

 

Nhà tôi ở Cologne (Köln) cách Troisdorf 30 phút xe hơi. Đô thị nhỏ 75.000 dân này lại có những lò chế tạo vũ khí, cơ khí truyền thống như Dynamit Nobel, Degusa, Mannsteadt… nên rất trù phú.

 Mỗi lần có bạn bè ở Việt Nam sang, tôi hay dẫn đến đó thăm khu lưu niệm ông Rupert Neudeck, người sáng lập tổ chức Cap-Anamur, người đã cứu vớt hơn 11.000 người Việt tỵ nạn trên Biển Đông rồi đưa về Đức. Một chiếc thuyền gỗ của "Boat people" được tàu Cap Anamur vớt lên cũng được trưng bày ở đó. Ông bà Neudeck còn giúp một số thuyền nhân về định cư ở Troisdorf.

Trong số những người may mắn đó có lão Tạ, gốc Bạc Liêu nên gọi là Tạ Bạc Liêu. Trước 1975 công tử Bạc Liêu đi lính trong không lực Việt Nam Cộng Hòa. Lương bổng khá, cuộc sống ổn định. Đùng một cái, 30 tháng Tư, mọi thứ mất hết. Rồi cuộc đời bầm dập của "lính ngụy". Vượt biên gặp tàu Cap Anamur nên thoát chết.

Thọ Nguyễn - "Nỗi đau khổ không phải của riêng ai"

 

Mấy tuần rồi mạng xã hội dậy sóng về việc đòi thả ông Đinh La Thăng, rồi việc ông Đặng Hoàng Giang bị đe dọa chế tài vì tội vu khống ông Nguyễn Nhật Anh (Nhà xuất bản Nhã Nam).

Trong khi có người bênh vực Đinh La Thăng, thì cũng có nhiều người coi ông ta đáng phải mọt gông. Trong vụ Nhã Nam cũng có người bênh ông Giang, có người bênh ông Nhật Anh.

Đi ngược lại thời gian một chút ta thấy rất nhiều vụ án tương tự. Khi bác sĩ Nguyễn Quang Tuấn, cựu Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, bị bắt vì sai phạm khi làm Giám đốc Bệnh viện Tim, dư luận cũng chia đôi. Trong khi nhiều  người hả hê vì quá chán ghét "bọn lương y tham tiền", thì có rất nhiều người thương cảm ông Tuấn, coi ông là một người có tài, có đức, không may thành nạn nhân của của một hệ thống mà muốn "lương thiện cũng khó".

Thọ Nguyễn - Những cuộc gặp gỡ muộn mằn (3)

Thật là vui mỗi khi được gặp những người bạn ảo, dù kết bạn Facebook cả chục năm mới biết mặt nhau. Trong một lần cà phê ở Hà Nội với những người bạn mới, gã Thắng hói nói. "Châu Âu sạch sẽ, ngăn nắp, văn minh, nhưng em chỉ thích sống ở Việt Nam, dù nó bát nháo, ồn ào".

Cả Tạ Duy Anh, Vương Tiến Lê đều khẳng định điều đó. Đã yêu thì yêu cả mùi mồ hôi của vợ, mùi dầu mỡ của chồng là vậy.

Vào Sài Gòn tôi được làm quen với các nhà báo Phạm Công Luận và Nguyễn Khắc Nhượng nên biết được khối điều mới lạ. Phạm Công Luận đã giúp tôi tìm ra tòa nhà 87D Phạm Kế Xương là nơi mà phái đoàn Bộ Tổng tham mưu Quân đội Nhân dân Việt Nam và phái đoàn quân sự Ba-Lan đã đóng ở Sài Gòn từ 1955-1958. Tôi đang tìm hiểu những góc khuất của cuộc chiến tranh Việt Nam mà sẽ được công bố ở một bài viết khác, trong đó tòa nhà 87D Trần Kế Xương là một phát hiện quan trọng.

Thọ Nguyễn - Những cuộc gặp gỡ muộn mằn (2)

Dù muộn còn hơn không ! Có những con người tôi phải tìm bằng được, phải gặp bằng được. Lâu nay tôi muốn đến thắp nén nhang viếng anh Võ Văn Tạo và chia sẻ nỗi đau với gia đình anh. Nay tôi đã đến.

Trước đó tôi liên lạc với Võ Văn Tiến, em trai anh Tạo và cháu Trang. Thế là Tiến sốt sắng chờ đón. Tôi vừa về đến khách sạn một lúc thì em đến đón về nhà anh Tạo.

Anh và tôi chưa bao giờ gặp nhau, chỉ quen nhau qua Facebook rồi kết bạn ảo. Hai cuộc đời chúng tôi gần như chạy song song với nhau. Anh Tạo trẻ hơn tôi một hai tuổi, cũng theo gia đình tập kết ra Bắc năm 1955. Cả hai cùng được học hành và giáo dục theo lý tưởng xã hội chủ nghĩa, đều có lý lịch và trình độ để leo cao (Anh Tạo còn hơn tôi vì từng đi bộ đội, chiến đấu ở thành cổ Quảng Trị), nhưng đều không vào đảng. Tuy "ráng chịu" không vào đảng nhưng cả hai chúng tôi đều không chịu ngậm miệng trước cái xấu.