Thái Hạo - Xung quanh "hòn Vọng Phu" ở Thanh Hóa (1)

Mấy ngày nay dư luận báo chí và mạng xã hội khá ồn ào xung quanh việc UBND tỉnh Thanh Hóa đã chi 17 tỉ đồng để “gia cố” hòn Vọng Phu trên núi Nhồi (còn gọi là núi An Hoạch ở thành phố Thanh Hóa cũ), và hình ảnh “trắng sáng” lạ thường của nó sau khi hoàn thành dự án.

Việc dám chi một số tiền lớn để bảo tồn một di sản thiên nhiên - văn hóa, nếu có giá trị sâu rộng, thiết nghĩ là điều đáng trân trọng. Tuy nhiên, vấn đề là khi nhìn hình ảnh hòn Vọng Phu này ở mọi hướng, cá nhân tôi không thấy có chút gì giống với dáng hình một người phụ nữ hoặc phụ nữ bồng con/ dắt con cả.

Thêm nữa, nếu đây là một sự tích đã có từ xa xưa, thì hẳn đã rất nhiều người biết đến và thành truyện “kể đêm đêm” cho trẻ con nghe như sự tích nàng Tô Thị ở Lạng Sơn. Nhưng có lẽ rất nhiều người, ngay cả người Thanh Hóa, chỉ biết đến “hòn Vọng Phu” này khi có vụ “gia cố" 17 tỉ đồng. Điều này làm tôi rất băn khoăn và tự đặt câu hỏi, liệu khối đá này được gọi là “hòn vọng phu” từ khi nào? Vốn xa xưa đã gọi thế hay chỉ mới gần đây?

Trong sách “Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam” của Nguyễn Đổng Chi (in lần đầu năm 1993, in lần gần nhất có bổ sung năm 2023, tôi tra ở bản sau), ở bài “Sự tích đá Vọng phu” có câu: “Điều cần để ý là ở Việt Nam những núi đá có hình người dắt con hay bồng con mang tên là đá Vọng Phu, thì ngoài Bình Định ra, còn có Lạng Sơn và Thanh Hóa”. Đây là câu duy nhất trong 8 trang của bài này có nhắc tới “đá Vọng Phu ở Thanh Hóa”, nhưng không kèm theo bất kỳ câu chuyện cổ tích nào.

Trong khi đó, Nguyễn Đổng Chi đã kể các chuyện về sự tích đá Vọng Phu của Bình Định, Lạng Sơn…, đá Vọng phu của người Chăm, người Ê-đê…, và chuyện của các nước khác trên thế giới. Phải chăng chuyện “chờ chồng hóa đá” ở núi Nhồi Thanh Hóa không hấp dẫn hay lúc đó vẫn chưa có??

Tôi tiếp tục tìm kiếm.

Trong sách “Tinh hoa văn hóa xứ Thanh” của nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn Phổ (thân phụ anh Hoàng Tuấn Công) ở bài “Làng đá An Hoạch” (tr.117), tác giả dẫn sách “Thanh Hóa kỷ thắng” [khắc in năm 1906] của Vương Duy Trinh, cho biết những thông tin lý thú:

“Phía trái chùa độ 450 bước có núi tên là Hinh Sơn cổ tự 馨山古寺 (Có lẽ vốn xưa cũng có một ngôi chùa cổ nay đã mất-HTP). Bên tả núi ấy, đá núi đã bị lấy gần hết, chỉ còn một trụ đá cao 100 thước làm cột mốc. Đó là Thạch trụ 石柱 (trụ đá). Xa hơn, khoảng chừng 50 - 60 bước, có một hang đá sâu hơn 100 trượng.

Người xưa nói “Cân phủ nhược phi nhân tích đáo, lư đồng thùy biện hóa công huyền” 斤斧若非人跡到,爐銅誰辨化公玄. (Không có vết tích búa rìu của con người để lại, ai có thể phân biệt được cái lò đồng của hóa công?). Đời Thành Thái năm thứ 7 [tức năm 1895 – TH chú], Đốc quận Hà Đình Nguyễn Thuật đề trên trụ đá mấy chữ: “Kiệt nhiên trung trì”傑然中峙 (Vòi vọi giữa đất trời)”.

Đặc biệt hơn:

“Sách Đại Nam nhất thống chí và sách Đại Thanh nhất thống chí (Trung Quốc) đều chỉ ca ngợi sắc đá trắng mịn, tiếng đá vang trong, có thể dùng làm khí dụng như chiêng, khánh, bia kệ,... Vương Duy Trinh cho biết, hòn cao là Thạch Trụ, do người thợ đá xưa để lại làm cột mốc, sau khi đã lấy đi gần hết ngọn núi cao, toàn đá tốt, theo lệnh nhà cầm quyền.

Tác giả Thanh Hóa kỷ thắng viết: “Bên tả núi ấy, đá đã bị lấy mất gần hết chỉ còn một trụ đá cao 100 thước (40m) làm cột mốc. Đó là Thạch Trụ”. Bởi không lên tận nơi, xem tận mắt nên người đời có người hiếu sự bịa đặt thành núi Vọng Phu! Hòn thạch trụ còn gọi “Thiên trụ thạch”.

Như vậy, trong sách của Tổng đốc Thanh Hóa Vương Duy Trinh đầu thế kỷ 20, khối đá này chỉ được gọi là “thạch trụ”, “thiên thạch trụ”, chứ không thấy gọi là “hòn Vọng Phu”. Thêm nữa, tác giả cho biết, nó không phải là thiên tạo, mà là sản phẩm có sự góp phần của con người (do ngọn núi bị lấy hết và chừa lại mà thành cái trụ này để làm mốc).

Tác giả - Tổng đốc Thanh Hóa Vương Duy Trinh còn trực tiếp phủ nhận “núi vọng phu” và gọi đó là “sự bịa đặt”, do người đời “hiếu sự” nhưng không lên tận nơi để xem nên mới bày đặt ra như vậy.

Khi tôi lên tận nơi xem thì thấy phủ kín mặt núi ở mọi phía là một lớp đá dăm chỗ mỏng chỗ dày, nghĩa là toàn bộ quả núi này đã bị khai thác. Biết về làng đá An Hoạch thì ta cũng sẽ biết rằng, việc khai thác đá ở núi này đã diễn ra cả nghìn năm cho đến gần đây. Đá núi An Hoạch nổi tiếng không chỉ trong nước mà còn đi vào sử sách phong kiến Trung Quốc, nên việc bị khai thác như thế, há cũng chẳng phải điều gì lạ lùng.

Nhà thơ yêu nước đầu thế kỷ XX trong bài thơ “Vịnh núi Thiên trụ” có mấy câu: Hỡi ông cao ngất đứng trên ngàn/ Liệu có tình chi với thế gian/ Sớm tối chỉ trông mây với gió/ Non sông nào biết mất hay còn”.

Nguyễn Đôn Dự gọi cái trụ đá này là “ông”, chứ không phải cô hay nàng!

Đây là những tra cứu ban đầu của tôi, bạn nào có thông tin gì cũ/cổ hơn, thì xin chia sẻ giúp.

Chưa xét đến giá trị thẩm mỹ và chất lượng công trình, điều làm tôi băn khoăn đi tìm (trong sự hy vọng) là: việc bỏ ra 17 tỉ đồng là một vụ đầu tư “đúng nơi đúng chỗ”, “đáng đồng tiền bát gạo” cho một di sản thiên nhiên - văn hóa. Chứ không phải do nhầm lẫn mà thành ra gia cố cho một cục đá nhân tạo cả về xuất thân cũng như “câu chuyện cổ tích” mới được thêu dệt ra gần đây.

THÁI HẠO 17.01.2026