Tin tức, bình luận, phóng sự, hậu trường chính trị quốc tế
1. Báo chí là tấm gương phản ánh trung thực chân dung của thời cuộc. Có lúc thăng, có lúc trầm.
Báo chí Việt Nam hiện vào khúc trầm. Trầm đồng bộ cả mạng xã hội lẫn cơ quan truyền thông chính thống. Với ai đó, đó là khúc trầm, khúc dồn nén trầm cần thiết lúc này để dành ưu tiên cho toàn lực phát triển kinh tế và khoa học công nghệ.
Cứ tạm cho là vậy ! Tạm chấp nhận vậy.
Cộng tác với báo Pháp Luật TPHCM vào những năm 90 của thế kỷ trước, khi ấy tổng biên tập là cô Túy Hạt. Hình thức và nội dung tớ báo gần giống như một bản tin bội bộ, khổ A4 mỗi tuần ra một số
Đến những năm cuối thập niên 90 đầu những năm 2000 tờ báo bắt đầu có thay đổi lớn cả nội dung và hình thức. Dấu mốc cho sự thay đổi này có thể tính từ khi anh Nam Đồng (Năm Đồng) lúc bấy giờ đang là phó tổng biên tập báo Tuổi Trẻ được điều về làm tổng biên tập báo Pháp Luật TPHCM. Báo từ tuần báo lên thành báo phát hành nhiều kỳ trong một tuần rồi lên nhật báo.
Anh Năm từng cho mình là người dốt luật nhất tòa soạn nhưng cũng chính anh đã xây dựng tờ Pháp Luật thành một tờ báo mà những người công nhân, người buôn bán khi đọc cũng hiểu phần nào về pháp luật.
Tháng 6 Sài Gòn thường “trời mưa không dứt”. Ngày 01-06-2026, tôi viết Facebook: “… Giờ lại một tháng 6 có ngày Nhà báo 21-6. Sài Gòn “trời mưa không dứt”, không chỉ là thời tiết mà có lẽ cả với nghề báo của chúng tôi thời sáp nhập. Lý - tình, hay - dở quanh sáp nhập sẽ còn nói dài dài, chỉ biết là cái gì đến đang lừ lừ đến...”.
“Cái gì” ấy giờ ai cũng rõ qua những “giọt mưa” luyến thương (tám tờ báo, tạp chí giấy có hạn chót xuất bản ngày 30-06) đã rơi rả rích khá nhiều trên mạng xã hội.
Những “giọt mưa” ấy chủ yếu của anh em từng làm báo giấy và những bạn đọc từng mê báo giấy. Còn hầu hết anh em “đang trong cuộc” thì im lặng, tuân thủ kỷ luật phát ngôn buổi giao thời.
Hôm nay 29. Tháng 6.2026 có 30 ngày. Chỉ còn ngày mai nữa thôi, báo Tuổi Trẻ giấy (bản in) chấm dứt tồn tại.
Theo ngôn ngữ chính quyền, nó đã “hoàn thành nhiệm vụ lịch sử” khi đất nước sang kỷ nguyên mới, còn nói trần trụi thì do người ta không cần tới nó nữa. Cũng như báo Tin Sáng hồi giữa thập niên 80 vậy, buộc phải tự tuyên bố đã hoàn thành nhiệm vụ lịch sử và chấm dứt hoạt động.
Mấy hôm rồi, bỉ nhân cứ phân vân có biên tiếp không. Đành rằng các anh chị “bên ấy” mình quen biết, thân tình đều đã nghỉ làm Tuổi Trẻ cả, nhưng dẫu sao nhắc tới báo lúc này, khi nó sắp bị đình bản, có điều chi không nên không phải. Vậy nên nhà cháu chỉ tẩn mẩn nhớ lại vài gương mặt mình kính trọng, khâm phục nhất, coi họ như thầy nghề, sư phụ nghề.
Trưa, chạy ngang, thấy Tín Nghĩa mở cửa, mừng húm. Thèm mắm chưng rau ghém bữa giờ. Nhưng cái chính là muốn biết vì sao dạo này Tín Nghĩa hay đóng. Bà chủ đã chín chục, là cháu ngoại của ông chủ quán xưa nói, bán tới buổi trưa thôi cô, chiều tối nghỉ.
Chú bảo vệ hình như làm đâu phòng khám kế bên, chạy qua phụ đón khách, bưng bê vì người trong nhà đều đã lớn tuổi. Quán vẫn thế, bừa bộn, cũ kỹ. Nhưng nhờ vậy mà như thấy mình là người nhà. Nhứt là nêm nếm vẫn thanh tao và ngon như mọi lần.
Mình vừa thưởng thức món mắm chay rau ghém vừa bâng quơ nhìn ra phía trước. Bây giờ đã là ga metro, là tiểu đảo Bến Thành, là vòng xoay “ma trận”… Phía khu tứ giác, mấy năm hoang tàn giờ bắt đầu cục cựa. Vậy đó. Có cái mất đi, có cái hồi sinh. Chỉ Tín Nghĩa là y nguyên, lọt thỏm giữa những đổi thay.
Đối với người Sài Gòn, đọc báo đã thành thói quen. Tôi chưa thấy ở đâu người ta mê đọc báo như dân thành phố này. Ngay cả những năm tháng, những lúc khổ cực, khó khăn, thiếu thốn nhất, người ta vẫn dành chút tiền bạc cắc ít ỏi mua báo để đọc.
Mà họ là ai? Không chỉ các thầy cô giáo, công nhân viên lao động, mà cả anh đạp xích lô, ông thợ sửa xe lề đường, những bà bán hàng rau cá thịt trái cây quần áo đồ ăn thức uống ngoài chợ, đám sinh viên lúc nào cũng thiếu tiền, v.v.. đều dán mắt vào tờ báo khi hơi rảnh.
Chính những ông bà cán bộ, những vị lãnh đạo có tiêu chuẩn được phát báo, cấp báo miễn phí, không chỉ một tờ mà vài ba tờ, lại là đối tượng lười đọc báo nhất. Tôi từng chứng kiến mấy bà ve chai mua được cả gánh báo còn nguyên đai nguyên kiện, có lẽ chúng được xếp vào tủ, ngăn kéo cho kín đáo, cuối tháng thanh lý một lần.
Tên bài này được nhại theo tác phẩm của cụ Nguyên Ngọc, “Các bạn tôi ở trên ấy”. Trên ấy tức trên Tây Nguyên, ở Tây Nguyên. Cụ Nguyên Ngọc đã dành những phần đời đẹp nhất của mình cho Tây Nguyên.
Đó là cuốn sách hay, cực hay, tầm Nguyên Ngọc. Tôi đã đọc đi đọc lại biết bao lần không chán, thậm chí bảo thằng con (không chịu đọc sách), nếu tủ sách nhà mình bị cháy (phỉ phui cái miệng), tao sẽ chạy cuốn này trước. Nó cười hì hì. Người như nó thời nay nhiều lắm.
Nhân đây tôi nói thêm về cách gọi tên tác phẩm. Mỗi cuốn sách, mỗi bài báo... đều có tên, nói nôm na kiểu tây là tít (titre, title).
Hôm nay ngày nhà báo 21-6, đọc tút này của nhà báo đại ca Đoàn Khắc Xuyên mà mắc cười (ảnh). Anh chơi chữ khá hay và hóm hỉnh.
Cuối năm 1989, khi tôi về báo Tuổi Trẻ, anh Xuyên đang làm phó tổng thư ký tòa soạn. Trước khi in báo, anh là người biên tập lại các phóng sự của tôi sau khi nó qua tay của trưởng ban chính trị-xã hội, sếp trực tiếp của tôi.
Hai cuốn sách phóng sự (Sáng tối phận người và Đảo gió hú) của tôi cũng nhờ anh viết lời giới thiệu.
Gã nhớ đó là một sáng năm 2002, gã bước vào phòng của Lý Quý Chung, thư ký tòa soạn tạp chí Kiến thức Gia đình, số 58 Nguyễn Bỉnh Khiêm. Chuyện linh tinh về báo chí, bóng đá rồi các cô người mẫu.
Lý Quý Chung vốn đẹp trai, hào hoa phong nhã lại là nhà báo nổi tiếng nên được nhiều cô, nhiều em xinh đẹp đeo đuổi. Chuyện đang hấp dẫn về Trịnh Công Sơn và các người đẹp thì có tiếng gõ cửa.
Bước vào là Lê Nam Sơn, tổng biên tập báo Nông nghiệp Việt Nam, báo mẹ của tạp chí Kiến thức Gia đình. Sơn là người mời gã về lo nội dung cho tạp chí khá ăn khách này. Trước khi có lời mời Sơn đã thăm dò kỹ về gã và xuống nhà gã ở Nhà Bè để coi về phong thủy.
“Sắp tới tính làm gì ?” là câu hỏi buồn mà các “cựu nhà báo” liên tục phải nghe trong thời gian gần đây.
Sự thích ứng không dễ dàng. Làm YouTuber ư ? Khó mà cạnh tranh lại cách tạo trend rất đời của các “ngôi sao mạng xã hội” !
Làm truyền thông ư ? Không dễ ! Tư duy của dân báo chí là tin bài, còn dân làm truyền thông thiên về quảng cáo, xây dựng hình ảnh, xử lý sự cố… Mục đích một bên là thông tin, một bên là thương mại.
Tâm sự của người viết báo « tuột xích » nhiều năm sống bằng guồng quay nghiệt ngã của xe ôm công nghệ :
- Hãy quên mình là ai, đã từng là ai. Bạn bị đá văng ra khỏi những cao ốc tráng lệ tòa soạn có đau bằng ông Vương Đình Huệ, Võ Văn Thưởng, Nguyễn Xuân Phúc...khi rời cung đình không ?
- Hãy tập dạ, thưa, cúi mình...kể cả với những đồng tiền nhỏ của khách, cái thời ngạo mạn, bố láo trước các doanh nghiệp đã qua rồi.
Một thời, báo chí lẫm liệt oai phong. Và nhiều anh chị em ký giả, phóng viên cũng oai phong lẫm liệt. Thậm chí tí nữa còn hồ đồ đòi là bố đời của cái gọi quyền lực thứ tư ? Thật khí hư.
Rồi internet xuất hiện. Tiếp theo đó là các nền tảng Facebook, YouTube, TikTok..., và bây giờ là AI. Như một hệ thống dòng họ đông con nhiều cháu kéo đến tranh chia gia tài là cái mỏ vàng thông tin vậy.
Trước kia báo chí gần như là độc bá truyền dẫn, giờ thì chỉ cần cái camera điện thoại của bà bán bún đầu ngõ là chấp cả lò tòa soạn. Hay như muốn nổi tiếng, ai đó phải leo lên báo cào mặt diễn trò, thì nay chỉ cần trèo TikTok lắc quả mông là lồng lộng luôn tên tuổi. Thế mới đuội.
Điểm chuẩn vào ngành Báo chí nhiều năm qua luôn nằm trong nhóm cao nhất, thậm chí có năm là cao nhất trong kỳ tuyển sinh đại học của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TPHCM.
Thống kê trong 5 năm gần đây, điểm chuẩn tổ hợp C00 của ngành Báo chí như sau:
Năm - Điểm chuẩn C00
Anh đã đọc những dòng trạng thái của các em hôm nay.
Những clip quay vội ở sân bay, ở nhà ga - ba lô trên vai, vé máy bay trong tay, mặt ai cũng cố giữ bình thản mà ánh mắt không giữ được vẻ bình thường. Tiếng máy bay ầm ù phía sau. Ánh mắt nhìn vào ống kính như muốn nói điều gì mà không tìm ra chữ...
Các em vào Saigon theo lệnh triệu tập của tòa soạn. Lần cuối.
Tôi đến với nghề báo từ năm 1978.
Ngày ấy, khi còn chưa kịp hoàn tất bài thi tốt nghiệp tại trường Mỹ thuật TPHCM, tôi đã nhận quyết định phân công về báo Tuổi Trẻ. Bước chân vào tòa soạn với tất cả sự bỡ ngỡ của tuổi đôi mươi, người đầu tiên để lại trong tôi ấn tượng sâu sắc về một trái tim nhiệt thành với nghề chính là anh Võ Như Lanh - Tổng Biên tập lúc bấy giờ.
Từ cột mốc ấy, cái nghiệp và cái duyên đã gắn chặt với nhau, để rồi gần nửa thế kỷ qua, tôi không chỉ làm nghề mà còn có cơ hội chứng kiến sự trưởng thành của báo chí thành phố từ rất gần.
Tối nay, Đại sứ Liên minh châu Âu tại Việt Nam, ông Julien Guerrier, tổ chức một cuộc gặp thân mật với cánh báo chí tại nhà riêng của ông.
Năm nào cũng có cuộc gặp trước Ngày Báo chí 21/6 nhưng năm nay, ông tổ chức sớm hơn thường lệ. Không ai nói ra, nhưng nhiều người trong căn phòng hiểu rằng, đây có thể là lần cuối chúng tôi gặp nhau với tư cách đồng nghiệp báo chí.
Sau đợt tinh gọn, nhiều tờ báo sẽ thay đổi. Có những cơ quan báo chí không còn tồn tại dưới tên gọi cũ. Có những phóng viên sẽ chuyển nghề. Có những người đã dành cả tuổi trẻ cho một tòa soạn nhưng rồi phải chọn một con đường khác.
Được biết, ngày 02/07/2026, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình TPHCM sẽ phát hành số báo đầu tiên của kỷ nguyên mới trên lãnh vực truyền thông.
Nghe nói, ngày 15/06/2026 hay 30/06/2026, (ngoài SGGP, VOH, HTV, Tuổi Trẻ Online) tất cả manchette báo thuộc TPHCM dù danh tiếng, từng phát hành nửa triệu bản/lần/ngày, sẽ ngưng xuất bản, tức là trước hoặc sau kỷ niệm lần thứ 101 của Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026). Từ tổng biên tập đến phóng viên của nhiều tờ báo được đình bản chắc sẽ nghĩ ngày đóng cửa báo là môt kỷ niệm buồn !
Nhưng theo tôi, sự "xáo trộn" quá lớn này là Vô Thường, là luật biến đổi không ngừng, không có gì tồn tại vĩnh cửu hay đứng yên một chỗ của vạn vật. Mọi sự vật, hiện tượng, cảm xúc và hoàn cảnh đều sinh ra, phát triển, thay đổi rồi tan biến.
Mấy ngày tới, có thể plo.vn sẽ đăng bài cuối cùng. Tôi không biết bài đó viết về chuyện gì. Nhưng tôi biết, dù đề tài là gì, nó vẫn sẽ mang cái hơi thở quen thuộc của một tờ báo từng có thói quen rất kỳ lạ: đi ngược dòng.
Ngược dòng dư luận. Ngược chiều đám đông. Ngược cả những gì người ta ngại nói.
Và hôm nay, tôi muốn đi ngược một lần nữa, không viết bài tổng kết thành tích, không lên danh sách cống hiến, mà chỉ kể lại cái ngày tôi tìm đến số 470 Nguyễn Tri Phương, Quận 10, hồi cuối thế kỷ trước, mà không ngờ đó là ngày đầu tiên của mười sáu năm sau đó.
Một căn nhà hai tầng cũ kỹ và một ông già đen trũi
Hồi trước năm 1975 ở Sài Gòn, chính quyền o ép báo chí, đã diễn ra cuộc phản đối mang tên "Ký giả đi ăn mày". Gọi vậy thôi, chứ vẫn được "múa bút vung gươm hả một phen".
Năm mươi năm sau, cũng trên đất ấy, lại diễn ra cuộc liên quan tới báo chí, nhưng có tên là sáp nhập. Nhiều tờ báo bị đóng cửa, chấm dứt hoạt động; rất nhiều nhà báo mất việc làm.
Âu cũng là do thời cuộc, bãi bể nương dâu. Than trách cũng chẳng được gì, bởi "Bắt phong trần phải phong trần/Cho thanh cao mới được phần thanh cao".
1) Anh em làm báo đang khóc như mưa vì sáp nhập và giải thể các tờ báo. Họ khóc vì sợ thất nghiệp, mất việc thay vì khóc cho một nền báo chí đang tắt thở vì bị bóp nghẹt để trở thành cái xác sống công cụ.
2) Bản chất của tin tức báo chí là lan truyền, và đó cũng là mục đích của người sản xuất tin. Tin tức chỉ bán một lần và sau đó nó thuộc về đại chúng. Nếu không được lan truyền tự do, tin tức sẽ chết ngắc.
Vì vậy, không ai xin phép người sản xuất tin để lan truyền tin tức, cho nên điều luật phạt tiền nếu sử dụng tin tức báo chí mà không xin phép người chủ quản là hết sức tào lao.
