Tuấn Khanh - Thư cho người bạn trẻ: Khi chúng ta thật sự đau!

Năm 2014, tu viện Larung Gar ở Tây Tạng bị cháy rụi, mà theo nhiều lời kể là Trung Quốc không muốn tồn tại hệ thống đào tạo tăng sinh độc lập của Phật Giáo Tây Tạng, nên tu viện này đã "tự cháy".

Khi đó, một người bạn là nhà báo, luôn có những bài viết kính trọng Phật giáo, đã quằn quại, viết khóc la về một nơi chốn Phật giáo đã bị hủy hoại. Lời kêu khóc của bạn ấy mới thật là thương tâm làm sao.

Nhưng đến năm 2016, chùa Liên Trì của hòa thượng Thích Không Tánh bị đập nát không rõ nhu cầu, mà đến giờ, nơi đó vẫn là một bãi hoang. Cũng là một người đi chùa, là một Phật tử nhưng bạn hoàn toàn thờ ơ và không có một ý kiến gì trước một sự kiện chấn động này, gần như là chiếm trọn báo chí Việt Nam và cả quốc tế trong một thời gian.

Ở một trường hợp khác, một cây bút khá nổi tiếng trên diễn đàn viết văn trẻ của báo Tuổi Trẻ từ năm 1990, khi biết tôi hay tổ chức những chuyến đi từ thiện, đã khoe với tôi về những chuyến đi và công quyên góp xây dựng trường học ở Cuba. Người đó kể rằng đang xây tới cái trường thứ hai, và nếu được khen thưởng thì sẽ được bắt tay với Fidel Castro.

Khi tôi đặt câu hỏi rằng vì sao ở Việt Nam còn rất nhiều trẻ em ở miền quê còn khốn khổ mà không giúp xây trường, hoặc giúp những con đường đến trường vẫn còn phải nhọc nhằn đu dây qua suối, người đó cười và lảng tránh không trả lời.

Là người sống trong thế giới biểu diễn một thời gian dài, tôi được ngắm nhìn không ít những sân khấu độc đáo về "tấm lòng" và "đạo đức" kiểu như vậy, cũng đã đủ chán chê, cũng đủ đau với trái tim có nhịp đập Việt khờ dại của mình. Nên tôi không bất ngờ với những trường hợp mới, đang nổi như cồn của cô Ashley ở Gaza.

Khi có một người bạn trẻ nhắn cho tôi và hỏi về quan điểm và cách nhìn nhận chung cho cuộc sống với những điều như vậy, Tôi có viết trả lời ở dưới đây.

Thư cho người bạn trẻ: Khi chúng ta thật sự đau!

Một bạn trẻ nhắn tin cho tôi, hỏi về trường hợp một cô gái Việt Nam tham gia chuyến tàu mang hàng cứu trợ đến Gaza, cho người Palestine. Sự kiện này đã mở ra không ít các tranh luận trong Tháng Năm 2026.

Bạn hỏi, là nên nhìn nhận sự việc đó như thế nào. Tôi lại không muốn lợi dụng câu hỏi này của bạn để rao giảng bất kỳ một lý thuyết nào, vì đó có thể là thao túng nhận thức. Tôi chỉ xin kể với bạn về cảm giác của mình, suy nghĩ riêng về những gì đang xảy ra ở chung quanh, trước dòng chảy cuộc đời ở quê hương mình và cả thế giới. Hy vọng bạn tự rút tỉa, từ những điều tôi trình bày.

Nếu bước lùi, nhìn lại, chúng ta sẽ thấy mạng xã hội hiện nay giống một sân khấu khổng lồ hơn là một không gian cho người đối thoại. Tệ hơn, sân khấu đó đang mỗi ngày khuấy đảo tinh thần con người và kèm cả việc trình diễn quan điểm riêng, với nhiều thủ thuật.

Khác với báo chí độc lập, mạng xã hội dường như không còn thực sự sống cùng các bi kịch của cuộc đời, mà đang thi nhau trình diễn cảm xúc về các bi kịch ấy, từ hai phía. Nỗi khổ đau thật sự luôn là vai phụ đứng sau phông màn, còn kể về nó, hay diễn ngôn cho bi kịch lại xuất hiện như tài tử chính, rực sáng.

Câu chuyện về cô gái Việt Nam xuất hiện trong đoàn tàu nhân đạo hướng về Gaza, là một ví dụ về điều vừa nói, rất đáng suy nghĩ cho thời đại này.

Thoạt nhìn, hình ảnh lăn xả và nhiệt tình đó dễ gây thiện cảm: Một người trẻ, có học, du học ở châu Âu, tham gia hoạt động quốc tế, nói về chiến tranh, lòng trắc ẩn và khát vọng tự do cho Palestine. Trong một thế giới đang khao khát chớp sáng những điều tốt đẹp, người ta dễ xúc động trước những người trẻ dám bước ra khỏi vùng an toàn để đến gần một vùng chiến sự như vậy.

Nhưng tôi, vốn là một người Việt Nam vẫn luôn bị xâu xé bởi tất cả những câu chuyện trái ngang, sự thật bị đổi trắng thay đen, và đã sống với nghề báo lâu năm, tôi học được một điều là giữa “hình ảnh đạo đức” và “bản chất đạo đức”, đôi khi là một khoảng cách rất xa.

Và chính khoảng cách ấy mới là điều cần được nhìn rõ – mà vốn ở Việt Nam lúc này, mọi thứ nó vẫn luôn nhòa đi như nước mưa lẫn cùng nước mắt.

Điều gây chú ý không nằm ở việc cô gái này ủng hộ Palestine. Ai cũng có quyền bày tỏ quan điểm chính trị hay lòng cảm thông của mình trước nỗi đau của người khác. Vấn đề nằm ở cách cô sử dụng lịch sử Việt Nam như một thứ đạo cụ ý thức hệ để kể câu chuyện về bản thân mình.

Cô Ashley tuyên bố đồng cảm mang tính lịch sử về Palestine, là một dân tộc bị áp bức và rồi sẽ chiến thắng. Nghe thì thật dễ lan tỏa cảm xúc. Nhưng thực tế, ngôn từ đó cũng là một cách đơn giản hóa lịch sử, và kết luận hoàn toàn thiếu kiến thức thực tế chiều sâu (false analogy) của một người ở cấp đại học.

Ở một trình độ và “hoạt động” tầm quốc tế, nhận thức nghèo nàn và đầy ngôn từ tuyên truyền nhai lại như vậy, cô ta có thể sẽ tạo sự nghi hoặc về trình độ nhận thức cá nhân về vấn đề lịch sử và thời sự đúng của Israel và Palestine. Hơn nữa, giọng điệu của cô ta còn hoàn toàn pha trộn các diễn ngôn “chống đế quốc” kiểu cũ.

Cô Ashley học xã hội học, vì vậy về mặt cơ bản, có thể tin rằng cô đủ thủ thuật để mượn tay một phong trào thế giới viết tiểu sử cho mình một cách lộng lẫy “người Việt Nam đầu tiên”, “chống độc tài”, “thà chết cho tự do”, “tổ tiên chống xâm lược”… Tất cả những thứ đó đã tạo nên một tấm giấy phép đạo đức mà bất kỳ ai muốn phê phán hay nói thẳng về trường hợp của cô, đều có thể e ngại vì sợ bị cho rằng thiếu đồng cảm, thậm chí là thiếu tình nhân loại.

Lịch sử đã có nhiều ví dụ – gần nhất là cuộc chiến tranh Nam Bắc Việt Nam – rất nhiều phong trào nhân danh lòng nhân ái, thế rồi sau đó hóa ra là cách tuyên truyền cảm giác một chiều. Khó có thể xác định là cô Ashley chủ đích như vậy, nhưng mọi thứ của cô hành động lúc này, rõ là đang biến chuyến tàu nhân đạo đó thành sân khấu chính trị.

“Cô ta hành động vì nhân ái và không có làm gì sai pháp luật”, đã có ngôn luận bảo vệ Ashley như vậy. Nhưng không vi phạm luật pháp, không có nghĩa là không sai trong tư cách là con người. Chuyến tàu được gọi là dấn thân giúp người đó, Ashley đang không chỉ chọn đứng ở đầu mũi tàu, mà cô ta còn ghi hình, phát ngôn để giới thiệu mình nổi bật trong vai trò dấn thân giúp người.

Cô ta từng được thấy giơ cao tấm hộ chiếu, tự giới thiệu mình là “người Việt Nam đầu tiên và duy nhất”… trong chuyến tàu nhân ái đến Gaza, nhưng tất cả những thứ đó chỉ giới thiệu hình ảnh của một nhà hoạt động quốc tế, hơn là giới thiệu lý tưởng nhân ái của cô.

Trong thời đại này, trình diễn tấm hộ chiếu đạo đức của lòng nhân ái là điều thường rất dễ thấy ở mọi nơi – “nếu cuộc đời này không rực rỡ thì sao”, thì để một cuộc đời rực rỡ, “thề chết cho tự do” và “chống độc tài” bên kia đại dương, cũng là một phương thức.

Thế hệ trẻ hôm nay lớn lên trong một thời đại đầy hoang mang, nhưng lại có nhu cầu mãnh liệt muốn đời mình phải một lần “có ý nghĩa”. Và khi tìm thấy một vùng sáng nào đó là tầm “thế giới”, không ít những người trẻ sẵn sàng lao vào để được rực rỡ, và lấp đầy sự nông cạn nhận thức đi cùng nỗi đau của con người bằng những ngôn luận như “tổ tiên”, “thà chết”.

Cô Ashley nói tại Thổ Nhĩ Kỳ, sau khi bị Israel trục xuất, rằng “tôi biết tổ tiên của tôi, những người đã chiến đấu vì tự do của đất nước tôi, họ thà thấy tôi chết còn hơn là không hành động và phá bỏ vòng vây bất hợp pháp ở Gaza”.

Cô Ashley nói như một chiến sĩ cộng sản quốc tế trước nỗi đau tầm nhân loại. Nhưng lẽ nào cô không biết gì về nỗi đau của dân tộc mình: Bọn Trung Quốc xâm lược Việt Nam, lấn biển cướp đảo và cấm, giết hại ngư dân hàng ngày?

Hay hành động “vì tự do” của cô chỉ là cảm giác ấn định một chiều, và bị sợi chỉ đỏ xuyên suốt trói buộc cô không thể quay đầu nhìn lại?

Nếu đã viện đến tổ tiên Việt Nam, thì cô không cần phải đi đâu xa. Ashley có thể xuất hiện ở Hoàng Sa và tìm cách phá vòng vây bất hợp pháp mà Trung Quốc đang ngày đêm đuổi bắt, đâm tàu, đánh giết người dân Việt đánh bắt trên biển chủ quyền hàng ngày; và cô có thể chết cho tự do đất nước một cách cụ thể, hơn là tuyên bố đầy lý tưởng ở một nơi rất xa quê nhà. Tổ tiên Việt Nam và quê hương vẫn chờ đợi cô.

Câu chuyện của Ashley, với tôi, đó là nỗi đau của những nạn nhân ở Gaza đã bị gọi tên để bị biến thành một màn trình diễn công cộng.

Ở đó, người ta không còn đau cùng nỗi đau của người khác. Không thật sự đau. Mà người ta trình diễn việc mình đang đau vì nỗi đau của người khác.

Nhưng tôi thì đau – vì trong câu chuyện rực rỡ đó không có nỗi đau Việt Nam nào được nhắc tới, từ một người phất cờ, và giơ cao hộ chiếu Việt Nam.

TUẤN KHANH 23.05.2026