Nguyễn Thị Hậu – Di sản báo chí của Sài Gòn

 

1. Sài Gòn, ngoài nhiều loại hình di sản đô thị còn có một loại di sản độc đáo và quý giá: di sản báo chí. Có thể xếp báo chí vào di sản phi vật thể, bởi phương tiện thể hiện của nó chủ yếu bằng ngôn ngữ - ngôn ngữ báo chí, dù trên tờ báo in hay trên báo mạng, “nền tảng số”.

Đó là một di sản không nằm yên trong viện bảo tàng, cũng không là một công trình kiến trúc dễ gây chú ý. Nó hiện diện hàng ngày trong đời sống : trong những sạp báo cũ, trong tiếng rao báo buổi sớm, trên bàn nhỏ trong quán cà phê... Nó hiện diện bằng mùi giấy in còn thơm mực, bằng những ánh đèn xuyên đêm trong các tòa soạn. Và đặc biệt, nó hiện diện trong lối sống của người Sài Gòn là luôn muốn biết đời sống quanh mình hôm nay thế nào ?

Ít nơi nào ở Việt Nam mà lịch sử báo chí lại gắn sâu với lịch sử đô thị như ở Sài Gòn. Từ giữa thế kỷ 19, Gia Định Báo ra đời tại Sài Gòn năm 1865, thường được xem là dấu mốc mở đầu cho báo chí quốc ngữ Việt Nam.

Không chỉ là một tờ báo mang lại tin tức mà còn mở ra cách người Việt tiếp cận thông tin bằng chữ quốc ngữ, đưa đời sống xã hội, thương mại, học thuật và quảng cáo bước vào không gian công cộng hiện đại. Từ đó, có thể nói, Sài Gòn dần trở thành một “thủ phủ báo chí”, đến mức đã có một đúc kết mang tính đặc trưng “văn Bắc báo Nam”.

Có thể coi báo chí Sài Gòn là một “di sản sống” (Living heritage) : do đất và người Sài Gòn sáng tạo, lưu truyền, thực hành và luôn thích ứng với đời sống đương đại.

2. Có giai đoạn, sáng sớm chỉ cần đi trên đường thành phố là có thể cảm nhận nhịp sống báo chí khắp nơi : xe chở báo đi về các tỉnh miền Tây lúc trời còn chưa rạng sáng, người chở hàng chồng báo mới phân phát đi mọi nơi, rồi những người bán báo dạo có mặt trên mọi con đường, các quán cà phê là nơi người ta đọc báo và trao đổi về thời cuộc. Mùa Word Cup những tờ phụ bản chuyên về tin bóng đá đắt hơn tôm tươi !

Bất cứ sự kiện chính trị - xã hội nào báo chí Sài Gòn cũng kịp thời đưa tin với nhiều góc nhìn độc đáo, rất nhiều tiếng nói của người dân đã được báo chí quan tâm phản ánh... Báo chí ở Sài Gòn chưa bao giờ chỉ là nghề, nó là một phần tính cách của đô thị này.

Một thành phố cởi mở luôn cần và luôn có một nền báo chí mạnh, bởi vì báo chí không chỉ đưa tin. Nó tạo ra đối thoại, tranh luận, phản biện... Người Sài Gòn thích làm báo, đọc báo, nhưng không quá “tôn sùng” báo chí vì đã quen với việc đọc nhiều luồng thông tin, nhận biết nhịp sống đa dạng của đời sống đô thị qua nhiều tờ báo, quen với việc tờ báo sáng nay có thể làm thay đổi một cuộc trò chuyện của ngày hôm qua và cả công chuyện làm ăn của ngày hôm nay.

Nhưng khi nói tới di sản báo chí, có lẽ cần nhìn thêm một khía cạnh khác : các tờ báo lớn của Sài Gòn không chỉ là cơ quan truyền thông, mà còn là những tài sản rất lớn của thành phố, cả vật chất lẫn tinh thần. Một thương hiệu báo chí được xây dựng qua hàng chục năm không thể đo lường đơn giản bằng doanh thu hay số lượng phát hành. Đó là uy tín xã hội, là niềm tin của độc giả, là mạng lưới cộng tác viên, là kho tư liệu đồ sộ về đời sống đô thị, là văn hóa nghề nghiệp được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Một tờ báo lớn thực chất là một “thiết chế ký ức”. Từ các thế hệ nhà báo giàu kinh nghiệm, giỏi nghề, trải qua những giai đoạn vô cùng khó khăn họ đã bươi chải và gây dựng nên tên tuổi tờ báo, tên tuổi của nhiều nhà báo khác...

Trong kho lưu trữ của các tòa soạn có lịch sử thành phố thời ngày đầu hòa bình đến vượt qua thời bao cấp, phát triển trong thời mở cửa và hiện đại hóa... Có sự kiện từng ngày tác động đến đời sống từng người dân: những trận ngập lớn, những đợt dịch bệnh, các công trình hạ tầng đầu tiên, những biến động kinh tế, những đổi thay của xã hội... Đó chính là một “lịch sử xã hội” được ghi nhận từ góc nhìn báo chí, một nguồn sử liệu quan trọng, kịp thời và khá toàn diện, vô cùng cần thiết cho sử học hiện đại!

Nếu các tòa soạn không còn, thứ biến mất không chỉ là một cơ quan báo chí, mà còn là một phần bộ nhớ xã hội của đô thị. Sau 1975 khi nhiều tờ báo ngừng hoạt động, thành phố cũng đã mất đi một phần lịch sử và ký ức báo chí !

Thiệt hại vật chất cũng không hề nhỏ. Đằng sau một thương hiệu báo chí là hệ thống tòa soạn, công nghệ, đội ngũ nhân sự, dữ liệu, quan hệ bạn đọc và cả giá trị thương hiệu được gây dựng qua nhiều thập niên. Trong kinh tế hiện đại, thương hiệu chính là tài sản. Một tờ báo có uy tín cao nhiều khi giá trị lớn nhất nằm ở sự tin cậy mà công chúng dành cho nó, thứ cần rất nhiều năm để tạo dựng nhưng có thể mất đi rất nhanh. 

Với TPHCM, nếu các thương hiệu báo chí lâu đời dần tan biến hoặc bị hòa lẫn đến mức mất bản sắc, thành phố sẽ mất đi một phần “vốn mềm” rất quan trọng. Một đô thị lớn không thể chỉ mạnh về tài chính hay hạ tầng ; nó còn cần những định chế văn hóa đủ mạnh để tạo ảnh hưởng xã hội và giữ ký ức cộng đồng.

Còn với nền báo chí nói chung, sự mất mát ấy cũng đáng kể không kém. Bởi báo chí không chỉ cần công nghệ mới, mà còn cần các thương hiệu có chiều sâu lịch sử để duy trì chuẩn mực nghề nghiệp. Những tờ báo lớn giống như các “trường học nghề” tự nhiên, nơi nhiều thế hệ phóng viên được đào tạo bằng thực tế, bằng văn hóa tòa soạn, bằng áp lực phải giữ uy tín của một thương hiệu lâu năm. Nếu những thương hiệu ấy mất đi, báo chí có thể vẫn còn các nền tảng thông tin mới, nhưng sẽ thiếu đi các cột mốc văn hóa nghề nghiệp đã từng định hình chuẩn mực làm báo trong xã hội, thiếu đi “cảm xúc nghề nghiệp” được lan truyền giữa những con người !

3. Có lẽ vì luôn nhìn mọi việc với chút hoài niệm của người yêu di sản và đang cố gắng giữ lại chút gì đó cho Sài Gòn, tôi tự hỏi : những sạp báo cũ đã mất đi, thói quen đọc tờ báo cũng chỉ còn ở lớp người lớn tuổi, nay nếu những tòa soạn biến mất, kỹ năng và ký ức nghề báo tan vào nền tảng số, thì Sài Gòn có mất đi một phần bản sắc ? Đó là lúc tôi nhận ra báo chí cũng là một di sản văn hóa của Sài Gòn ! Không phải di sản theo nghĩa hoài niệm đơn thuần mà là di sản phản ánh tinh thần đô thị : tinh thần khai mở, tinh thần đối thoại, khả năng tiếp nhận cái mới, và khát vọng được kết nối với thế giới.

Di sản báo chí Sài Gòn không chỉ nằm ở những tờ báo nổi tiếng hay những nhà báo tên tuổi, nó còn nằm ở cộng đồng. Đó là văn hóa đọc báo của người dân, là quán cà phê, tiệm làm tóc giữ lại tờ báo mới và chồng tạp chí cũ cho khách rảnh rỗi ngồi đọc. Là những phóng viên chạy xe trong đêm mưa để kịp bản tin sáng hôm sau. Là một tòa soạn thức trắng khi thành phố xảy ra biến cố. Tất cả những điều đó tạo nên “hồn báo chí” của Sài Gòn.

Có thể trong tương lai, báo giấy sẽ không còn, tòa soạn sẽ số hóa những bài báo, phát thanh và truyền hình sẽ hợp nhất vào các nền tảng truyền thông mới. Nếu vậy thì thành phố càng cần phải gìn giữ ký ức báo chí của mình từ kho lưu trữ, không gian tòa soạn đến câu chuyện nghề báo, bởi đó là truyền thống của nền báo chí Sài Gòn nhanh nhạy, linh hoạt và luôn trực diện trong mọi vấn đề.

Một thành phố hiện đại có thể được tạo nên bằng bê tông, cao ốc hay hai, ba con số tăng trưởng. Nhưng một thành phố hiện đại và nhân văn phải được tạo nên bằng những gì thành phố từng viết một cách trung thực về chính mình.

PS. Di sản Sài Gòn đang mất dần. Khi một tòa nhà, một địa danh, mội phương ngữ mất đi... nhiều người vẫn chưa thấy mất. Thật ra báo chí Sài Gòn cũng đã “mất dần” từ nhiều năm rồi... Cho đến bây giờ. Chỉ là chút nghĩ ngợi của một người làm nghề bảo tồn di sản, lại cũng có dây dưa chút ít với nghề báo và nhiều bạn làm báo tử tế. Nếu anh chị nào không cùng suy nghĩ thì lướt qua và không cần phải nói qua nói lại. Công đức vô lượng !

NGUYỄN THỊ HẬU 29.05.2026