Mai Phan Lợi - Bản Quyền Âm Nhạc Việt Nam: Từ "Người đòi nợ thuê" đến "kẻ cướp bằng công nghệ"

Câu chuyện dài hai mươi năm, từ Phó Đức Phương “đánh nhau với cối xay gió” đến ngày BH Media bị còng tay.

I. Ngày 15/05/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an, theo chỉ đạo từ Công điện số 38 của Thủ tướng về đấu tranh với xâm phạm sở hữu trí tuệ, đã ra quyết định khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Trong đó có vụ án xảy ra tại Công ty BH Media với bị can Nguyễn Hải Bình, Tổng Giám đốc công ty, đồng thời là Phó Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền Tác giả Việt Nam (VCCA).

Cùng bị khởi tố còn có Võ Văn Nam, Giám đốc Công ty TNHH Lululola Entertainment; Nguyễn Minh Đức và Ngô Thanh Tùng trong vụ án nhóm 1900 Group; Võ Hoàng Việt và Nguyễn Trung Trường Huy, Giám đốc Công ty TNHH Mây Sài Gòn; và ca sĩ Diệp Văn Lập (Quang Lập), chủ Trung tâm Giọng ca để đời.

Nhưng trong số đó, cái tên được cư dân mạng “hả hê” nhất chính là Nguyễn Hải Bình. Không phải vì ông ta nổi tiếng nhất, mà vì sự trớ trêu đến đau lòng của nghịch lý này: Kẻ đang giữ ghế Phó Chủ tịch một hiệp hội bảo vệ bản quyền sáng tạo lại chính là người bị cáo buộc xâm phạm bản quyền có hệ thống nhất. Đây không phải tham nhũng vặt. Đây là sự phản bội được thiết kế bằng công nghệ, che đậy bằng danh nghĩa.

II. Để hiểu tại sao BH Media xuất hiện và tại sao câu chuyện hôm nay lại phức tạp đến vậy, cần quay lại điểm khởi đầu: Những năm đầu thế kỷ 21, khi ý thức bản quyền ở Việt Nam gần như bằng không.

Năm 2002, nhạc sĩ Phó Đức Phương cùng 200 nhạc sĩ khác kiến nghị lên Quốc hội, Trung ương Đảng và Chính phủ, từ đó Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) ra đời, và ông trở thành Giám đốc đầu tiên. Đó là một cột mốc lịch sử: lần đầu tiên Việt Nam có một tổ chức chuyên nghiệp thay mặt nhạc sĩ đòi tiền từ người sử dụng âm nhạc.

Nhưng “đòi tiền” ở Việt Nam thập niên 2000-2010 không phải chuyện dễ. Các bầu show quen làm ăn kiểu cũ - xin phép biểu diễn từ cơ quan nhà nước là xong, không ai hỏi đến tác quyền. Có những đêm nhạc, khi Khánh Ly say sưa hát các ca khúc của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn trên sân khấu, bên dưới đơn vị tổ chức bị đòi tiền đến mức bỏ ra khỏi phòng và đuổi khéo đoàn làm việc của VCPMC do nhạc sĩ Phó Đức Phương dẫn đầu.

Phó Đức Phương không ngại va chạm. Ông đích thân dẫn đoàn đến tận hậu trường trước đêm diễn, đến show Chế Linh, đến đêm nhạc này, sự kiện kia, thu tiền tận tay trước khi màn nhung kéo lên. Vì kinh nghiệm cho thấy sau khi show kết thúc, bầu show “bốc hơi”. Ông từng giải thích: “Có những ông bầu, sau show diễn là trốn. Lần sau tổ chức lại lấy giấy phép hoạt động khác, mang tên kinh doanh khác. Thế là chúng tôi không thu được.”

Cách làm đó tất nhiên bị chỉ trích dữ dội. Báo chí gọi là “đòi nợ kiểu gangster”, dư luận phẫn nộ vì hình ảnh “đội thu tiền xông vào hậu trường”.

Nhưng nhìn lại, Phó Đức Phương và VCPMC đang làm một việc mà không ai khác chịu làm: Buộc cả một ngành giải trí vốn quen "ăn" miễn phí âm nhạc của nhạc sĩ phải thừa nhận rằng âm nhạc là tài sản, và tài sản thì có giá.

Không có những cuộc “đòi nợ không giống ai” đó, nhiều nhạc sĩ già sẽ chết nghèo trong khi bầu show và ca sĩ ngồi đếm tiền. Ví dụ tiêu biểu là sự việc tác giả của Tình lỡ, ca khúc nổi tiếng hàng thập kỷ, nhạc sĩ Thanh Sơn chết trong nghèo khó, đến mức  không có nổi chiếc áo quan dù nhiều ca sĩ hàng hiệu đầy người nổi danh qua bài hát của ông...

Sau 18 năm, Phó Đức Phương xin thôi chức Giám đốc VCPMC vào năm 2017, gọi lá đơn là “bức huyết thư”, nói rằng ông đã “dành hết tâm huyết và trách nhiệm” cho công việc này. Ông mất năm 2020 vì ung thư tụy - người nhạc sĩ đã dành nửa sau cuộc đời không phải để sáng tác, mà để đòi lại quyền lợi cho những người sáng tác.

Đó là nền móng. Không hoàn hảo, đầy tranh cãi, nhưng là nền móng.

III. Bước sang thập niên 2010, YouTube bùng nổ tại Việt Nam. Âm nhạc dịch chuyển từ băng đĩa sang nền tảng số. Và trong khoảng trống quản trị giữa thế giới analog cũ và thế giới digital mới, BH Media của Nguyễn Hải Bình tìm thấy cơ hội.

BH Media tự giới thiệu là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nội dung số, phân phối âm nhạc và quản lý bản quyền tại Việt Nam, hợp tác với YouTube, Facebook, TikTok và quản lý nhiều kênh nội dung thuộc các lĩnh vực ca nhạc, phim ảnh, thiếu nhi, thể thao hay tin tức. 

Điều khiến BH Media trở nên đặc biệt nguy hiểm - và đặc biệt khó đối phó - là thứ vũ khí mà họ nắm trong tay: tư cách MCN (Multi-Channel Network).

BH Media là một trong những công ty truyền thông ở Việt Nam được YouTube cấp chứng nhận mạng đa kênh từ sớm. Nhờ lợi ích khi được YouTube xác nhận là mạng đa kênh, ngoài việc thu hút các kênh sáng tạo nội dung khác đầu quân, BH Media được đăng ký Content ID dễ dàng từ các nội dung của thành viên hoặc của chính các kênh mà BH Media sở hữu.

Như luật sư Phan Vũ Tuấn đã phân tích trong bài “Bản Quyền Đen”: “Cả Việt Nam chỉ có vài MCN. Những tổ chức này nắm MCN trong tay. Còn nghệ sĩ, nhà sáng tạo, thậm chí các công ty luật, không có MCN, không có công cụ. Họ dùng MCN để đánh gậy lên hàng trăm, hàng ngàn video.

Không cần tòa án. Không cần phán quyết. Một cú click, toàn bộ doanh thu của người khác chảy vào tài khoản họ.”

Đây là điểm then chốt: công cụ Content ID về bản chất là hợp pháp và cần thiết để bảo vệ bản quyền. Nhưng nó được thiết kế với giả định rằng người đăng ký sẽ chỉ claim những gì họ thực sự sở hữu. BH Media đã phá vỡ giả định đó.

Sử dụng chính sách Content ID của YouTube, BH Media đánh bản quyền những nội dung mà công ty không sở hữu. Thủ đoạn cụ thể: Thu âm lại các tác phẩm âm nhạc (dù không có quyền hoặc vượt quá phạm vi được ủy quyền), đăng ký “dấu vân tay” âm thanh vào hệ thống Content ID, rồi để thuật toán tự động quét và gắn claim lên bất kỳ video nào có chứa âm thanh tương tự - kể cả video của chính tác giả gốc.

Về số tiền trục lợi, bước đầu xác định số tiền BH Media và các đối tượng thừa nhận trên VTV tối 16/5 mức hưởng lợi từ hoạt động này là 6 tỉ đồng, sau đó BH Media đã chi trả cho các đối tượng (trong các vụ án khởi tố cùng thời điểm) theo thỏa thuận, mỗi đối tượng lên tới hàng tỉ đồng.

IV. Hậu quả không chỉ là tiền bạc. Đó là danh dự, là công sức, là lịch sử âm nhạc bị phủ nhận bằng một cú click chuột.

Nhạc sĩ Giáng Son và “Giấc mơ trưa”: Tác phẩm đã trở thành kinh điển của nhạc sĩ Giáng Son - sáng tác trên lời thơ Nguyễn Vĩnh Tiến - bị BH Media đánh bản quyền. Giáng Son sau đó phải ủy quyền cho VCPMC giải quyết sự việc. Năm năm qua, vụ kiện vẫn còn treo tại tòa. Người tạo ra bài hát nhìn bài hát của mình bị người khác “sở hữu” trên không gian số.

Quốc ca và bữa cơm quốc gia: Đây là sự cố gây phẫn nộ nhất. Ngày 06/12/2021, trận đấu giữa Việt Nam và Lào tại AFF Cup diễn ra, nhưng khi theo dõi trên YouTube, khán giả không nghe được Quốc ca Việt Nam. Màn hình xuất hiện thông báo: “Vì lý do bản quyền âm nhạc, chúng tôi buộc lòng phải tắt tiếng ở phần lễ chào cờ.” Cùng năm đó, VTV thông tin BH Media “nhận vơ” loạt tác phẩm thuộc sở hữu của VTV, với ví dụ điển hình là ca khúc “Tiến quân ca” của cố nhạc sĩ Văn Cao cũng bị BH Media xác nhận bản quyền trên nền tảng số.

Paris By Night và Thúy Nga: Câu chuyện của bà Marie To, chủ Trung tâm Thúy Nga, phơi bày một mặt khác của cùng cơ chế tàn phá. Kênh YouTube chính thức của Thúy Nga bị BH Media dùng MCN đánh gậy bản quyền liên tục hơn hai tháng, khiến toàn bộ kế hoạch phát hành số Paris By Night 137 bị tê liệt và chậm gần bốn tháng. Hậu quả: Thúy Nga mất một hợp đồng tài trợ quan trọng cho những chương trình kế tiếp.

Tệ hơn nữa, hàng ngàn bản hòa âm karaoke chính thức của Thúy Nga - được sản xuất từ trước thời đại digital - bị sao chép, lồng vocal mới rồi phát hành, sau đó lại bị claim ngược lại chính kênh gốc. Trong đó có ca khúc “Duyên phận” - một trong những bản thu nổi tiếng nhất của trung tâm.

Các nhà sáng tạo nội dung: Không chỉ nhạc sĩ và nhà sản xuất lớn bị hại. Luật sư Phan Vũ Tuấn mô tả trong bài “Bản Quyền Đen”: sau khi bị đánh gậy, các kênh YouTube nhận được liên hệ ngầm: “Muốn gỡ claim thì thỏa thuận.” Không đồng ý thì claim tiếp cho đến khi kênh bị xóa. Đây không còn là tranh chấp bản quyền, đây là cưỡng đoạt có hệ thống, được hệ thống thuật toán tự động của nền tảng vô tình tiếp tay.

V. Câu hỏi đáng đặt ra: Tại sao một mô hình như thế này tồn tại suốt nhiều năm mà không bị xử lý?

Ba lý do chính. Thứ nhất, sự độc quyền MCN: chỉ vài đơn vị tại Việt Nam nắm tư cách MCN với YouTube - đây là thứ không ai có thể dễ dàng có được. Ai nắm MCN, người đó nắm “súng” trên nền tảng số.

Thứ hai, khoảng trống pháp lý kỹ thuật: Content ID hoạt động tự động, không phân biệt được bản gốc hay bản thu lại. Vấn đề nằm ở chỗ nền tảng không đủ năng lực nhận diện nội dung âm thanh là bản ghi hay bản gốc. Tòa án và cơ quan hành chính Việt Nam cũng chưa quen xử lý tranh chấp loại này.

Thứ ba, sự chậm chạp của hệ thống tư pháp: như luật sư Phan Vũ Tuấn chỉ ra, kiện ra tòa mất năm trời, trong khi mỗi ngày kênh vẫn tiếp tục mất doanh thu. Nhiều người chọn thỏa thuận để thoát nhanh hơn là theo đuổi công lý.

VI. Bài phân tích này sẽ không trọn vẹn nếu bỏ qua một sự thật khó chịu: BH Media và những đơn vị tương tự, dù cách làm có nhiều vấn đề, xuất hiện trong một giai đoạn mà ý thức bản quyền số ở Việt Nam gần như không tồn tại.

Trước khi các đơn vị này hoạt động, hàng triệu bản nhạc Việt được tải lên, chia sẻ, kiếm tiền bởi hàng nghìn kênh YouTube mà không một đồng nào đến tay tác giả. Sự xuất hiện của Content ID - dù bị lạm dụng - ít nhất đã buộc hệ sinh thái số phải thừa nhận rằng âm nhạc trên YouTube có chủ nhân, rằng doanh thu quảng cáo không phải “của trời cho”.

Theo một nghĩa nào đó, họ đã “phổ cập” khái niệm bản quyền số trước khi bản thân các cơ quan nhà nước kịp hiểu nó.

Nhưng đó là điểm duy nhất có thể ghi nhận. Còn lại, cách họ thực thi quyền đó - bằng cách mở rộng phạm vi claim vượt xa ủy quyền thực tế, bằng cách ký hợp đồng mua quyền từ những nhạc sĩ già không hiểu mình đang bán gì với giá vài triệu đồng - đã biến một công cụ bảo vệ thành vũ khí tống tiền.

VII. Việc điều tra được triển khai trên cơ sở Công điện số 38 ngày 05/05/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tập trung đấu tranh, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Đây là tín hiệu quan trọng: không gian số không còn là vùng vô pháp. Sở hữu trí tuệ đã trở thành ưu tiên an ninh kinh tế.

Điều mà luật sư Tuấn Vũ Phan và nhiều người trong giới bản quyền kỳ vọng nhất lúc này là cơ quan điều tra sẽ truy cập được vào hệ thống MCN của các tổ chức bị khởi tố để thu thập toàn bộ dữ liệu claim - bởi đó chính là bằng chứng cốt lõi, nơi lưu giữ hàng nghìn hành vi “đánh gậy” có thể định tội.

VIII. Hai mươi năm bản quyền âm nhạc Việt Nam là hành trình từ thái cực này sang thái cực khác. Phó Đức Phương chiến đấu bằng cách đứng trước cửa hậu trường, cầm tờ hợp đồng, đòi từng đồng tác quyền trong khi bị gọi là “đòi nợ kiểu giang hồ”.

Nguyễn Hải Bình chiến đấu bằng thuật toán, ngồi trong văn phòng, để máy tính tự động hút doanh thu của hàng nghìn kênh vào tài khoản mình - trong khi đeo huy hiệu “Phó Chủ tịch Hiệp hội Bảo vệ Bản Quyền”.

Một người có phong cách bị đánh giá là thô, bị chỉ trích, nhưng xuất phát từ lương tâm muốn trả lại cho người sáng tạo điều họ xứng đáng được nhận.

Một người tinh, được tôn vinh, nhưng cuối cùng là kẻ phản bội chính những người ông ta có nghĩa vụ bảo vệ.

Hôm nay, khi lệnh khởi tố được đọc, điều quan trọng hơn bất kỳ bản án nào là câu hỏi còn đó: Việt Nam có xây dựng được một hệ thống bản quyền số thực sự - nơi người sáng tạo được bảo vệ mà không cần ai phải “đòi nợ thuê”, và nơi công nghệ không thể biến thành vũ khí tước đoạt ngược lại chính họ - hay không?

Đất nước đang “vươn mình”. Người sáng tạo xứng đáng được ngẩng mặt cao đầu cùng...

MAI PHAN LỢI 17.05.2026