Nguyễn Thông - Cuba

(Bài này chỉ nói về Cuba, không có ý đề cập thêm chỗ nào cả)

Những gì đã và đang xảy ra ở Cuba “hòn đảo lửa đảo say” khiến chúng ta phải có đôi nhời về nó. Hơn nửa thế kỷ trước mà dân thiếu cơm ăn áo mặc thì còn hiểu được, chứ thời buổi này vẫn phải lê la vác rá đi xin gạo, bị cúp điện, phân phối từng quả trứng gà... quả là đại bi kịch.

Đó là một nước nhỏ vùng Trung Mỹ, còn gọi là khu vực Mỹ Latinh. Nhỏ, bởi cứ tra trên Gu gồ chứ chẳng cần mày mò lâu lắc gì, biết ngay diện tích quốc đảo này gần 110.000 cây số vuông (bằng 1/3 Việt Nam), dân số kể cả dân thường lương thiện và cán bộ đảng viên hơn 12 triệu (hơn 1 phần 10 Việt Nam).

Nhỏ nhưng có võ, nhất là võ mồm, chẳng hạn tự xưng “pháo đài cách mạng xã hội chủ nghĩa ở tây bán cầu”, “tiên phong chống đế quốc”, “tự do hay là chết”, “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình”, v.v...

Cuba làm cách mạng năm 1959, phe nhóm vũ trang của anh em nhà Fidel Castro lật đổ một chính quyền hợp hiến hợp pháp và lập nên nhà nước của họ. Họ xóa bỏ chế độ tư bản, xây dựng chế độ xã hội chủ nghĩa, đi theo đường lối cộng sản mà họ và đàn anh Liên Xô, Trung Quốc gọi là tương lai của nhân loại.

Phần tương lai xa chưa xảy ra thì chả ai hình dung được, còn phần tương lai đã trôi thành quá khứ, từ năm 1959 tới nay, thì chứng minh quá rõ. Họ đã ném cả một dân tộc, một quốc gia vào đói nghèo, xiềng xích, bị thủ tiêu quyền sống. Không phải chỉ Cuba làm thế, những anh em canh giữ hòa bình thế giới với nó đều ngu si hoang tưởng lú lẫn như vậy.

Lại sực nhớ, ngày 20.03 hằng năm được Liên Hợp Quốc coi là ngày hạnh phúc (năm nào cũng vậy, cứ ngày ni đều hạnh phúc, dù không có hạnh phúc, đang chịu bất công, thiếu thốn, đói nghèo). Cuba và những anh em nó đã hớn hở bước trên con đường dẫn tới tăm tối bất hạnh nhưng lại kiên định bảo là đến hạnh phúc. Gần như cả nhân loại đã bước trên đường lớn tới hạnh phúc thực sự, chỉ có đám lãnh đạo Cuba và bạn bè chí cốt của nó theo lối hẻm quyết tâm nghèo đói đến cùng.

Tôi nhớ đã hơi bị lâu rồi, có đọc một bài của nhà báo Mạnh Kim (dịch giả sừng sỏ, nhà báo đáng nể), anh viết hồi cuối năm 2016 thì phải, khi trùm cách mạng vô sản thế giới Fidel chết. Anh Kim có lần rủ tôi cộng tác bài vở cho ảnh nhưng tôi tự lượng biết mình tài hèn sức mọn nên chỉ chân thành cảm ơn. Anh Kim căn cứ vào dữ liệu được công khai trên báo chí quốc tế, đã so sánh giữa Cuba và Singapore.

Cả Fidel Castro và Lý Quang Diệu đều lên nắm quyền cùng năm 1959, thời điểm mà Cuba giàu hơn hẳn Singapore. Trong khi Singapore chỉ là một thương cảng nghèo, nông thôn và đô thị xơ xác, thì Cuba đã nổi tiếng với nền công nghiệp du lịch và giàu tài nguyên. Đó là thời điểm Cuba xếp hạng 5 khu vực Mỹ Latinh về thu nhập đầu người, hạng 3 về tuổi thọ, hạng 2 về tỉ lệ người sở hữu xe hơi, và hạng nhất về tỉ lệ người sở hữu tivi (là thứ đồ cao cấp, hiếm khi ấy).

Sau hơn nửa thế kỷ, sự khác biệt giữa Cuba và Singapore chẳng có gì để bàn cãi. Nó cho thấy sự thành công và thất bại giữa hai mô hình kinh tế: Kinh tế tập trung nhà nước độc quyền chi phối và thị trường tự do. Nó cũng cho thấy sự thất bại và thành công giữa hai mô hình chính trị: xã hội chủ nghĩa và tư bản. Nhưng những kẻ lãnh đạo dù có mắt vẫn như mù, không thèm thấy hoặc không thấy.

Cuba, đảo quốc nhỏ bé nằm sát nước Mỹ, theo cách nói bây giờ, có vị trí địa chính trị đặc biệt. Một thời gian khá dài, nó được nhóm các nước cộng sản phong danh hiệu tiền đồn phe xã hội chủ nghĩa (gồm 13 nước), ngọn cờ đầu chống chủ nghĩa tư bản bóc lột, chống đế quốc. Anh em nhà Fidel sau khi nắm quyền (tháng 1.1959) đã thiết lập chế độ độc tài gia đình trị còn tệ hơn cả chính quyền Batista mà họ gán cho chữ “độc tài”.

Chế độ Fidel được trang trí màu mè bằng “cộng hòa, dân chủ” để lừa mị. Họ thay nhau "anh truyền em nối", già cốc đế đại vương vẫn cố giữ ghế cai trị, chẳng chịu nhường ai, xem người dân cả nước không ra gì. Họ bắt toàn dân phải cùng họ tôn thờ cộng sản, thờ Liên Xô, kiên định theo chủ nghĩa xã hội, bất kể phải chịu phận chư hầu dễ bảo, phụ thuộc, đói nghèo. Họ vênh vang với thứ danh hão tiên phong chống đế quốc, bảo vệ thành trì chủ nghĩa xã hội.

Đồng bệnh tương lân, đồng khí tương cầu, chả thế mà tháng 9.2009 ông Nguyễn Minh Triết chủ tịch nước ta trong chuyến công du Cuba đã thật thà như đếm mà tỏ bày “Việt Nam và Cuba như trời đất sinh ra. Một anh ở phía đông, một anh ở phía tây. Chúng ta thay nhau canh giữ hòa bình cho thế giới. Cuba thức thì Việt Nam ngủ. Việt Nam gác thì Cuba nghỉ” (tôi dẫn nguyên văn, mà các báo quốc doanh khi đó đều đăng, thậm chí khen ngợi, thích thú với lối ví von “duyên dáng” dí dỏm của chủ tịch nước).

Ông Triết có cái may mắn hơn hai đàn em là Nguyễn Xuân Phúc và Võ Văn Thưởng bởi không dính phốt, không bị ép làm đơn từ chức, nên khi cáo quan được nhiều người khen hiền lành, chân chất. Ông khi đó không biết, hoặc cố tình lờ đi Cuba của anh em nhà Fidel lúc ấy cô đơn, rệu rã, bị cả thế giới nghỉ chơi, ốc chưa mang nổi mình ốc, lấy đâu sức mang cọc cho rêu, canh giữ hòa bình thế giới.

Mà cũng thông cảm, tinh thần AQ là thứ đặc trưng của giới lãnh đạo cộng sản quốc tế, chả riêng gì ông Triết. Còn nhớ tối hôm coi tivi phát cảnh "thức-ngủ canh gác" xong, lão hàng xóm nhà tôi cười bảo, giời ạ, ai khiến, hai ông cứ rửa chân đi ngủ, ngủ lịm đi càng tốt, cho thiên hạ nhờ.

Nghe hàng xóm tủm tỉm, tôi sực nhớ chuyện tiếu lâm Liên Xô: Khi Lênin chết, cả liên bang giăng khẩu hiệu rằng "Lênin từ trần nhưng học thuyết của người đời đời sống mãi". Một anh muzic (nông dân) bảo giá như người vẫn sống, còn học thuyết của người chết đi thì hay biết bao. Anh ta bị tóm.

Năm 1959 tới tận bây giờ, Cuba vẫn đắm chìm trong cuộc thử nghiệm ý thức hệ kéo dài. Từ một quốc gia phát triển, dân chủ, sung túc, cuộc cách mạng của anh em nhà Fidel, mà cụ thể là chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản, đã mau chóng đẩy Cuba về điểm xuất phát nghèo nàn lạc hậu, thiếu thốn đói khổ như thuở cơ hàn.

Bạn tôi bảo, họ cố tình không thừa nhận lý do chủ quan, cứ đổ cho khách quan, là bị cấm vận. Lúc nào cũng đề cao độc lập tự chủ, tự lực cánh sinh, thì sợ gì cấm vận, sao không cùng bạn bè chung chí hướng cấm vận lại cho nó biết tay nhau.

Sau hơn gần 2/3 thế kỷ “hiên ngang kiêu hãnh trên tuyến đầu chống Mỹ”, bị Liên Xô bỏ rơi không thương tiếc, nay Cuba thực trạng thế nào, chả mấy ai không biết. Những idol của một thời, kiểu anh em nhà Fidel, dần rơi vào quên lãng, bị chê cười.

Người dân Cuba không thể ăn bánh vẽ mãi được, không thể say sưa với “tự do hay là chết” mãi được. Cần phải có thứ gì bỏ vào mồm thì mới tiếp tục làm cách mạng, canh giữ hòa bình thế giới, trong khi đó đám lãnh đạo Cuba chỉ biết hô hào và dọa dẫm dân, nhắm mắt lê lết trên lối mòn, chưa tìm ra con đường sáng cho đất nước. Giỏi lắm thì vác rá đi xin, nơi này một ít, nơi kia một tí, xin gạo xin dầu, để sống cầm hơi, đợi tới ngày cách mạng thắng lợi trên toàn thế giới.

Nói thêm về Fidel. Ngày 25.11.2016, nhân vật huyền thoại của phe cộng sản trên thế giới, nhà lãnh đạo Cuba Fidel Castro Ruz qua đời, thọ 90 tuổi. Ông ta cầm quyền liên tục từ tháng 1.1959, mãi tới khi sức tàn lực kiệt, không trụ nổi vào năm 2011 mới chịu buông, nhưng không buông hẳn cho những người tài, nguyên khí quốc gia, mà “nhường ngôi” cho em ruột… trẻ hơn, khi ấy cũng đã ngoài 80 tuổi. Cầm quyền liên tục từ tháng 1.1959 tới khi sức tàn lực kiệt, không trụ nổi vào năm 2011 ông mới chịu buông. Quá kinh.

Xung quanh nhân vật này, phe cộng sản quốc tế tô vẽ thêm nhiều điều “khác thường” nên người ta nói “nhân vật huyền thoại” là vậy. Đó cũng là cách dựng nên, tạo ra một idol, dù là Cuba idol, nhưng cũng có ý nghĩa chung cho cả phe, mang tính quốc tế.

Phe cộng sản thường tuyên truyền đề cao tập thể, đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân nhưng lại thường xuyên thần thánh hóa các cá nhân, dạng Stalin, Brezhnev, Mao Trạch Đông, Kim Nhật Thành, Ceaucescu… để lôi cuốn dân chúng.

Nhất thời, những idol này, thông qua bộ máy tuyên truyền, họ chẳng khác gì chúa trời, thượng đế, khiến dân chúng phải sùng bái, tụng niệm, làm theo. Tuy nhiên, điều tai hại là, khi thời thế thay đổi, thần tượng sụp đổ thì hình ảnh được tô vẽ tan biến rất nhanh, thảm hại. Cuộc sống luôn có quy luật của nó chứ chả tuân theo ý chí chủ quan của một tổ chức hay cá nhân nào.

Những năm Liên Xô còn hùng mạnh đứng đầu phe xã hội chủ nghĩa đối trọng với "tập đoàn tư bản đế quốc" do Mỹ dẫn dắt, Fidel được coi là tên lính xung kích ở tây bán cầu. Có Liên Xô chống lưng, ông thành người hùng.

Cuba những năm ấy hầu như chỉ có hai nhiệm vụ: chống Mỹ và trồng mía ép đường bán cho Liên Xô. Tất cả những thứ khác đã có anh cả Liên Xô lo, nên Cuba tự gây cho mình một nền kinh tế phụ thuộc. Tới mức khi anh cả sụp đổ, tan rã năm 1991, bị cắt bầu sữa, em bé Cuba đói sữa ngày càng đèo đẹn, suy dinh dưỡng, cho tới nay đã 35 năm vẫn không hồi phục trưởng thành được.

Từ một nước phát triển nhất vùng Caribê, đứng hàng đầu Trung Mỹ, nay Cuba nằm trong nhóm nước nghèo đói thiếu thốn lạc hậu nhất thế giới. Tất cả đều bắt đầu từ cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa. Và bi kịch ở chỗ cho đến bây giờ những người cộng sản Cuba độc quyền cai trị đất nước nhỏ bé chục triệu dân này vẫn kiên định đi theo con đường nghèo đói ấy.

Hôm 29.11.2016, họ hứa trước linh cữu ông Fidel rằng sẽ vẫn nối tiếp đường ông đi. Đương nhiên là thế, ông em phải nối gót ông anh, ông già 85 cứ phải làm như ông già 90 đã làm, khác thế nào được. Một thế hệ già nua đứng ở cổng âm ti nhưng vẫn làm nhiệm vụ dẫn dắt cho cả một dân tộc đi tìm tương lai. Có sự trái khoáy, bi kịch, bất hạnh nào như thế chăng?

Hậu sinh của anh em nhà Fidel, ông chủ tịch Miguel Diaz-Canel Bermudez những ngày qua (tháng 1.2026) vẫn kêu gọi chiến đấu hy sinh đến người Cuba cuối cùng để bảo vệ thành quả chủ nghĩa xã hội. Chả hiểu họ định bảo vệ thành quả gì? Hãy khôn ngoan hơn, sang Việt Nam mà học hỏi. Chủ nghĩa xã hội vẫn còn trong nghị quyết, trên khẩu hiệu, nhưng cuộc sống đã vận hành theo cách khác, sinh sắc hơn nhiều.

Hồi miền Bắc Việt Nam đánh nhau với Mỹ, ông Fidel là người ủng hộ nhiệt thành. Những thập niên 60-70 thế kỷ trước, lứa chúng tôi nghe tuyên truyền nhiều về ông, rất kính phục ông và ông Che Guevara. Công nhận bộ máy tuyên truyền tô vẽ rất giỏi.

Nghe người lớn kể rằng Fidel định đưa quân sang đánh giúp nhưng cụ Hồ bảo chưa cần. Ông cử kỹ sư và công nhân sang làm đường Xuân Mai - Hòa Bình, giúp xây cái nhà khách ven hồ Tây cho đảng có chỗ tiếp khách, xây bệnh viện Việt - Cu ở Đồng Hới (Quảng Bình), chở bò sữa qua để nuôi trên vùng Ba Vì, Mộc Châu, bán rẻ đường cho Việt Nam hoặc đổi lấy gạo, mặc cho máy bay và thủy lôi Mỹ phong tỏa dày đặc trên trời dưới nước vẫn đưa tàu thủy chở hàng tới cảng Hải Phòng, khi Quảng Trị vừa được giải phóng là ông sang thăm động viên ngay...

Ông Fidel làm việc đó với tinh thần lúc bấy giờ người ta hay nhắc đến, là “quốc tế vô sản trong sáng”, mà thực chất tất cả mọi điều đều có sự chỉ đạo của Liên Xô. Người cộng sản Việt Nam biết ơn ông, sống tình nghĩa thủy chung với Cuba và ông Fidel cho đến tận bây giờ cũng một phần do những quá khứ tốt đẹp ấy.

Tuy nhiên, cũng cần tỉnh táo hiểu rằng cũng chả phải vô tư trong sáng gì đâu, đó chỉ là sự đổi chác, đền bù cho xương máu của người Việt đã đổ ra trong cuộc chiến tranh mà Liên Xô, Cuba... đứng ngoài vỗ tay cổ vũ. Hàng triệu người Việt đã ngã xuống "tuyến đầu chống Mỹ" để họ được hưởng hòa bình, ung dung xây dựng chủ nghĩa xã hội, món nợ ấy mình không đòi thì thôi, chứ ơn nghĩa cái gì.

Nhưng ông Fidel cũng là hình ảnh của một người lính, thậm chí hiếu chiến. Ông đề ra khẩu hiệu “Tổ quốc hay là chết”, dù có phải đánh đến người dân Cuba cuối cùng cũng không sợ. Ông thích làm người lính đi đầu. Tôn thờ chủ nghĩa cộng sản, ông Fidel và những người như ông trên khắp thế giới coi sự độc lập dân tộc chỉ là chuyện nhỏ, hạnh phúc no ấm của người dân lại càng không đáng quan tâm khi mục đích lớn chưa đạt được.

Cái mà họ (người cộng sản như Fidel) phấn đấu là "Hòa Bình Thế Giới", là tiêu diệt, đào mồ chôn chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa đế quốc, những thứ mà họ quy vào mấy chữ ngắn gọn: bóc lột, xâm lược. Phải đấu tranh cho hòa bình thế giới, canh giữ hòa bình thế giới, 24/24.

Chính vì vậy, sau khi đã cướp được chính quyền bằng gươm súng, hầu như không nước cộng sản nào chịu dừng cuộc chiến lại để tập trung vào việc xây dựng cuộc sống ấm no hạnh phúc cho dân mình, mà cứ mải miết cuộc hành trình vũ lực vô định với mục đích vĩ đại lớn lao hơn: cách mạng thế giới.

Biết bao nhiêu xương máu đã đổ ra cho sự bao đồng không tưởng này, bị cuốn vào cái vòng xoáy “ai thắng ai” khủng khiếp, tàn bạo ấy. Họ tự đắc “Ta vì ta ba chục triệu người/Cũng vì ba nghìn triệu trên đời”, “Ta giữ cho ai mảnh đất này…/Ta hiểu vì sao ta chiến đấu/Ta hiểu vì ai ta hiến máu”…

Tức là cái tham vọng của họ không bị gói gọn trong phạm vi đất nước - dân tộc mà kinh khiếp hơn nhiều, nó ôm trùm cả quả địa cầu.

Theo Fidel, chỉ có sức mạnh của chủ nghĩa xã hội mới có thể tiêu diệt hoàn toàn chủ nghĩa tư bản, mới đem lại no ấm, hạnh phúc, hòa bình cho nhân loại. Sống chết cũng phải giương cao ngọn cờ chủ nghĩa xã hội, ngay cả khi hết gió họ vẫn duy ý chí bắt cờ phải tung bay. Chỉ thù hằn, chỉ thích đánh nhau.

Thời cách nay nửa thế kỷ, nhưng câu thơ như trên được coi là tuyệt bút. Giả dụ mấy lời nôm na tự sướng của ông chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết mà phát ra thời đó chắc cũng được xem như lời thánh nhân, chỉ tiếc nó bị lùi lại mấy chục năm nên trở thành trò cười. Người cộng sản kiểu Fidel đã tự huyễn hoặc mình với những khát vọng to tát kiểu vậy. Dân gian thì nói ngắn gọn “Ốc chưa mang nổi mình ốc, lại cứ đòi mang cọc cho rêu”.

Sau này, khi một số người cầm quyền ở các nước phe XHCN tỉnh ngộ ra, họ nhận thấy rằng đã kiêu hãnh kiêu ngạo ảo tưởng một cách mù quáng. Thì đúng vậy, con ếch ngồi đáy giếng, dĩ nhiên bầu trời chỉ bằng cái vung thôi.

Nói gì thì nói, khát vọng vĩ đại của Fidel dưới góc độ lý luận là rất đẹp đẽ, chỉ có điều luôn làm ngược lại. Lý luận và thực tế luôn trái nhau.

Một khát vọng vĩ đại, đôi khi cũng đem lại thảm họa vĩ đại. Thật tiếc cho con người, nhất là cho nhân dân gánh chịu nó.

NGUYỄN THÔNG 16.01.2026