Hiệu Minh - Thi lại ở Tuyên Quang: Công bằng cho ai?

 

Cuối cùng thì 328 thí sinh tại trường chuyên Tuyên Quang được thi lại tốt nghiệp do gian lận tập thể có tổ chức. Đã là trường chuyên mà vẫn gian lận thì chuyên làm gì hả giời.

Vụ việc này đặt ngành giáo dục trước một câu hỏi không dễ trả lời, nếu một kỳ thi đã có dấu hiệu không công bằng, cho thi lại có thực sự công bằng hơn không?

Thoạt nghe, có vẻ rất đơn giản, gian lận thì thi lại. Kỳ thi không còn đáng tin thì làm lại từ đầu. Giống trận bóng mà trọng tài bắt sai quá nhiều, thì đá lại. Nhưng giáo dục không phải bóng đá.

Một kỳ thi quan trọng mà bắt học sinh thi lại, các em phải trả giá bằng thời gian, tâm lý, cơ hội và đôi khi cả những kế hoạch đã chuẩn bị cho tương lai. Nếu một nhóm học sinh gian lận, việc xử lý những người gian lận là đương nhiên. Nhưng nếu vì hành vi của một số người mà tất cả học sinh phải thi lại, câu hỏi lập tức xuất hiện, những học sinh làm bài nghiêm túc đã phạm lỗi gì?

Các em đã học, đã ôn, đã bước vào phòng thi trong sự hồi hộp, rồi chờ đợi kết quả. Có em đã nghĩ đến trường đại học, ngành học, nơi ở, tương lai. Bây giờ lại được thông báo: “Xin lỗi, kỳ thi có vấn đề, thi lại nhé.”

Với người lớn, đó có thể chỉ là một quyết định hành chính. Với học sinh, đó có thể là một cú sốc.

Công bằng không có nghĩa là cứ có sai phạm thì bắt tất cả làm lại từ đầu. Công bằng trước hết là xác định đúng người sai và bảo vệ quyền lợi của người không sai.

Tất nhiên, nếu cơ quan chức năng không thể xác định được phạm vi gian lận, không thể bảo đảm kết quả cũ còn đáng tin cậy, thì thi lại có thể là biện pháp cần thiết để cứu tính chính danh của kỳ thi. Đó là điều hiện nay Bộ Giáo dục đang làm.

Nhưng phải thi lại, phải trả lời được câu hỏi khó hơn, thi lại như thế nào để không tạo ra một bất công mới? Đề thi có tương đương không? Điều kiện thi có giống không? Tâm lý học sinh có giống không? Những em đã thi nghiêm túc sẽ được bảo đảm quyền lợi ra sao?

Một học sinh lần đầu được 8 điểm, nhưng vì áp lực phải thi lại chỉ còn 6 điểm, ai chịu trách nhiệm cho hai điểm ấy? Không thể bảo rằng “thi lại là cơ hội bình đẳng”, bởi cơ hội trên giấy có thể giống nhau nhưng hoàn cảnh tâm lý và thời điểm thì không hoàn toàn giống nhau.

Và còn một câu hỏi khó chịu hơn tại Tuyên Quang, tại sao học sinh phải chịu hậu quả đầu tiên của một lỗi thuộc về khâu tổ chức và giám sát kỳ thi?

Trong một hệ thống thi cử tử tế, không thể chỉ nghiêm với thí sinh. Phải nghiêm với cả người ra đề, coi thi, giám sát và những người chịu trách nhiệm bảo đảm kỳ thi diễn ra minh bạch.

Nếu học sinh gian lận, học sinh phải chịu trách nhiệm. Nếu cán bộ làm sai, cán bộ phải chịu trách nhiệm. Nếu quy trình có lỗ hổng, quy trình phải được sửa. Còn nếu hệ thống quản lý có vấn đề, không thể cứ mỗi lần xảy ra sự cố lại đưa học sinh ra làm “bộ phận thay thế”.

Một chiếc cân ở chợ bị chỉnh lệch, người bán hàng gian lận thì phải xử lý người bán. Không thể bảo khách hàng “Thôi, lần sau quay lại cân lại nhé.” Thi cử cũng vậy.

Điều đáng sợ nhất không phải chỉ là một vài trường hợp gian lận. Điều đáng sợ hơn là nếu sau mỗi vụ việc, những người trung thực lại phải chịu thêm một phần thiệt thòi. Bởi khi ấy, thông điệp vô tình được gửi tới học sinh sẽ rất kỳ lạ, em cứ trung thực đi, nhưng nếu người khác gian lận và hệ thống không phát hiện kịp, em vẫn có thể phải trả giá.

Đó không phải là bài học tốt về giáo dục.

Vì vậy, nếu thi lại là lựa chọn bắt buộc để bảo đảm tính công bằng của kỳ thi Tuyên Quang, cần có cơ chế bảo vệ tối đa quyền lợi của những học sinh đã thi nghiêm túc. Đồng thời, phải làm rõ trách nhiệm của những người để xảy ra sai phạm.

Bởi một nền giáo dục tử tế không chỉ dạy học sinh “học thật, thi thật” mà còn phải chứng minh rằng, người thi thật sẽ không bị đối xử thiệt hơn người gian lận.

Và có lẽ đó mới là bài thi quan trọng nhất dành cho ngành giáo dục.

HIỆU MINH 05.08.2026