Nguyễn Hồng Lam - Lộn nhào chữ nghĩa

Trước đến giờ, tôi chỉ biết giải Nobel văn học, vì đọc bản dịch khá nhiều tác phẩm đã đạt giải. Từ tiếng Anh "noble" (cao quý, cao cả...) cũng có nghe.

Cách đây hơn 30 năm, trên tường cao của dãy nhà giam phân trại K1, Trại giam Z30D (Trại giam giữ đông phạm nhân nhất nước), ông giám thị trại Trịnh Nhu có cho đắp một câu triết lý bằng tiếng Anh, chiều cao các chữ hơn 1 mét, nguyên câu là "There is nothing noble more than humanship" (Không có gì cao cả hơn tình người).

Nghe nói, ông Nhu không biết tiếng Anh. Câu đó ông được một tù nhân nổi tiếng là Tướng Việt Nam Cộng Hòa Lê Minh Đảo tư vấn. Thấy hay, khoái nên ông giám thị cho đắp. Hai ông này có ít nhất một điểm giống nhau: đều rẽ tóc ngược từ phải sang trái.

Câu đó có phải do ông Lê Minh Đảo nghĩ ra hay không, tôi cũng không chắc. Vì nó phát biểu bằng tiếng Anh, tôi nghĩ có thể ông tướng cũng đọc ở đâu đó, trích lại. Hoặc có thể ông đọc, rút gọn và phóng tác từ câu: "There is nothing noble in being superior to your fellow man; true nobility is being superior to your former self." (Chẳng có gì cao quý trong việc tỏ ra vượt trội hơn đồng loại của mày; sự cao quý đích thực nằm ở việc vượt trội hơn chính bản thân mày của ngày hôm qua).

Câu trong nguyên tác là của Ernest Hemingway, ghi trong bức thư bày tỏ quan điểm sống ông gửi cho một người bạn thân làm xuất bản lâu năm tên là Charles Scribner Jr.. Nếu quả thật là nhớ, phóng tác và diễn giải hay đến mức làm ông giám thị Trại Trịnh Nhu đâm khoái, thuyết phục được ông cho đắp to lên tường, quả nhiên ông Lê Minh Đảo quá thông minh, rất thâm nho và có tài hùng biện!

Tôi cũng khoái câu đó nên đã tự nguyện vào phân trại K1, Trại Z30D ở hai đợt, tổng cộng một tháng rưỡi. Ở trong tù nhưng không phạm tội hay ra tòa gì đâu. Tôi vào đó đọc tài liệu, phỏng vấn cả cán bộ lẫn phạm nhân để viết một cuốn sách về Trại (Cuốn "Z30D - Mảnh đất nảy mầm nhân ái" - 1995). Từ "noble" có được nhắc tới, thành một gợi ý cảm hứng để tôi đặt tên cho sách.

Chỉ đảo một chữ, Nobel thành Noble, đều hàm nghĩa cao quý. Tuy nhiên, tôi vẫn bật ngửa khi biết trên đời, bên cạnh giải Nobel còn có một giải "Noble Laureate Award" cho văn chương thế giới. Nhưng tôi thích hay không có ảnh hưởng gì đến hòa bình thế giới đâu, ai thích trao giải họ cứ trao thôi. Tiền nhiều để làm gì, không có tiền thì biết làm gì và làm được gì!

Tôi cũng viết văn nhưng chắc chắn sẽ không tham gia cả hai giải. Nobel cao vút thì không hoang tưởng còn Noble thì chả quan tâm! Mỗi lần nhắc tới từ noble là lại nghĩ đến trại giam lớn nhất nước. Đang yên đang lành, bồ bịch đang vui, thôi chả dại!

NGUYỄN HỒNG LAM 14.08.2026