Nguyễn Văn Tuấn - Từ Quỳnh Tâm đến Amanda Nguyễn: Khi người phụ nữ lên tiếng có thể làm thay đổi hệ thống

 

Thật khó diễn tả hết sự "bức xúc" của một người ngoài cuộc khi đọc câu chuyện của cô gái Mỹ gốc Việt 24 tuổi đang theo đuổi một vụ tố cáo xâm hại tình dục xảy ra trong chuyến đi chơi ở Phú Thọ.

Nhưng bên cạnh sự bức xúc, tôi lại thấy một điều khác đáng nói hơn: Sự can đảm.

■ Can đảm

Can đảm kể lại một trải nghiệm có lẽ người ta chỉ muốn quên đi. Can đảm công khai tên mình, thậm chí kể cho bạn trai biết câu chuyện.

Can đảm từ chối giải quyết bằng tiền. Và quan trọng hơn hết, can đảm tiếp tục đòi hỏi công lí trong khi chính quá trình đi tìm công lí có thể tạo thêm một tầng sang chấn khác.

Theo AP, cô ấy (Quỳnh Tâm) cho biết sau sự việc, ba của người thanh niên bị cô tố cáo đã hỏi cô muốn bao nhiêu tiền để không báo cảnh sát. Rồi vài ngày sau tiếp tục đề nghị bồi thường. Người ba nói với AP rằng gia đình ông không có ý định gây áp lực buộc Tâm từ bỏ vụ việc.

Nhưng có lẽ chi tiết khiến tôi suy nghĩ nhiều nhứt lại nằm ở những gì xảy ra sau khi cô tìm đến cơ quan công quyền.

Tâm kể rằng sau khi trình báo ngày 21/07, cô được đưa trở lại căn phòng nơi cô nói mình đã bị cưỡng hiếp và được yêu cầu tái hiện vụ việc. Với một người vừa trải qua chấn thương, phải trở lại chính nơi ấy và diễn lại những gì đã xảy ra có thể là một trải nghiệm khủng khiếp.

Pháp luật Việt Nam có quy định về “thực nghiệm điều tra”, cho phép dựng lại hiện trường và diễn lại tình huống khi cần kiểm tra, xác minh chứng cứ. Nhưng cũng chính điều luật ấy qui định rất rõ rằng việc thực nghiệm không được xâm phạm sức khỏe, danh dự và nhân phẩm của người tham gia.

Câu hỏi quan trọng hơn là: một thủ tục điều tra đối với người vừa trải qua xâm hại tình dục phải được thực hiện như thế nào để tìm ra sự thật mà không gây sang chấn thêm cho chính người đang cầu cứu pháp luật?

Những gì Tâm kể tiếp theo càng đáng suy nghĩ.

Cô nói rằng ngày hôm sau, cảnh sát đề nghị cô gặp người thanh niên 23 tuổi và ký vào một bản tường trình xác nhận rằng cô đã từ chối khám pháp y cũng như từ chối luật sư. Cô không ký. Theo lời cô, trong thời gian đang được điều trị tâm lí tại một bệnh viện ở Hà Nội, cô vẫn tiếp tục được đề nghị dàn xếp vụ việc.

■ "Có biết bố mày là ai?"

Dân gian ngày nay có câu "Biết bố mày là ai" với nhiều ý nghĩa, và có vẻ ứng nghiệm với câu chuyện của Tâm. Câu chuyện đặt ra câu hỏi về quyền của người bị xâm hại tình dục trong toàn bộ quá trình tố tụng.

Điều đáng nói là Đại sứ quán Mỹ tại Hà Nội có vẻ chẳng giúp gì. Sau khi ba cô ấy liên lạc với văn phòng Thượng nghị sĩ Ted Cruz của Texas, đại sứ quán đã gọi điện xin lỗi cô. Phía Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết họ biết về vụ việc nhưng không thể bình luận chi tiết vì lý do pháp lý và riêng tư.

Cũng không nên là câu chuyện ba của Tâm là ai. Thậm chí, càng không nên để công lý phụ thuộc vào việc ba của một cô gái là ai.

Điều ám ảnh tôi nhất trong câu chuyện này chính là giả định ngược lại: Nếu Tâm là một cô gái Việt Nam hoàn toàn bình thường, gia đình không có quan hệ, không mang quốc tịch Mỹ, không biết tìm đến một thượng nghị sĩ Mỹ, và câu chuyện của cô không được Associated Press đưa ra thế giới thì sao?

Một nền tư pháp tốt phải bảo vệ cô gái ấy y như bảo vệ Nguyễn Thị Quỳnh Tâm. Bởi vì công lý chỉ thực sự là công lý khi địa vị xã hội, tiền bạc, quan hệ và quốc tịch của một người không quyết định cách người ấy được đối xử.

 

■ Amanda Nguyễn

Đọc câu chuyện của Tâm, tôi nghĩ đến một phụ nữ Mỹ gốc Việt khác: Amanda Nguyễn.

Amanda cũng từng bị xâm hại tình dục khi còn trẻ. Sau đó cô phát hiện ra một nghịch lý khủng khiếp của hệ thống: bộ chứng cứ pháp y thu thập sau vụ cưỡng hiếp của cô có nguy cơ bị tiêu hủy chỉ sau 6 tháng nếu cô không liên tục làm thủ tục xin giữ lại.

Amanda có thể im lặng. Nhưng cô đã chọn một con đường khác. Cô thành lập tổ chức RISE (Vươn lên), đi gõ cửa các văn phòng nghị sĩ và biến chính trải nghiệm đau đớn của mình thành một cuộc vận động cải cách pháp luật.

Năm 2016, Quốc hội Mỹ thông qua "Sexual Assault Survivors’ Rights Act", thường được gọi là Survivors’ Bill of Rights.Luật thiết lập những quyền rất cụ thể cho người sống sót sau xâm hại tình dục, trong đó có quyền được khám pháp y mà không phải trả phí, quyền được bảo quản chứng cứ pháp y trong thời gian luật định, quyền được biết kết quả xét nghiệm và quyền được thông báo trước khi chứng cứ bị tiêu hủy.

Amanda đã biến bi kịch riêng thành thay đổi luật pháp cho hàng triệu người khác.

Đó là lý do câu chuyện của Tâm hôm nay khiến tôi nghĩ đến Amanda Nguyễn. Hai người phụ nữ trẻ. Hai thời điểm. Hai hệ thống pháp luật khác nhau. Nhưng có một điểm giống nhau rất căn bản: họ từ chối để trải nghiệm của mình chìm vào im lặng.

■ Bài học luật pháp cho tương lai

Có một điểm giống nhau rất căn bản khác: Họ được học hành từ Mỹ, nơi rèn luyện người trẻ sống vì cộng đồng và duy trì bản sắc và phẩm giá cá nhân, nơi dạy người trẻ can đảm đứng lên trước bất công.

Tâm nói với AP rằng cô lên tiếng không chỉ cho mình mà còn cho những người khác đã từng bị tổn thương. Amanda cũng từng tuyên bố như thế. Nên nghe câu nói ấy thật kỹ.

Kết quả tốt đẹp của vụ việc này không chỉ là một bản án công bằng đối với người có tội, nếu tội phạm được chứng minh theo đúng trình tự pháp luật. Kết quả lớn hơn sẽ là việc Việt Nam nhìn lại toàn bộ cách hệ thống tiếp nhận và xử lý các vụ xâm hại tình dục khác trong tương lai.

Có lẽ đã đến lúc Việt Nam cần một “Bộ quyền của người bị xâm hại tình dục”, hoặc ít nhất một qui trình tố tụng riêng lấy người bị hại làm trung tâm.

Người trình báo cần được quyền tiếp cận khám pháp y nhanh chóng và đúng chuẩn. Người bị hại cần được tiếp cận luật sư hoặc người hỗ trợ ngay từ đầu. Việc lấy lời khai cần hạn chế tối đa số lần phải kể lại sự việc. Mọi hoạt động dựng lại hiện trường phải cân nhắc nguy cơ gây chấn thương tinh thần lần nữa. Và tuyệt đối không nên để người đi tìm công lý cảm thấy mình đang được khuyến khích đổi công lý lấy một cuộc dàn xếp tài chánh.

Đó chính là điều mà ngày nay người ta gọi là trauma-informed justice, một nền tư pháp hiểu rằng người bị xâm hại không chỉ mang đến cơ quan điều tra một lời khai. Họ mang theo cả một chấn thương tinh thần.

Người ta có thể nói luật pháp có nhiệm vụ tìm ra sự thật. Ừ, đúng, nhưng cách đi tìm sự thật cũng phải giữ gìn phẩm giá con người. Một nền tư pháp mạnh là nền tư pháp có khả năng nhìn vào một vụ việc khó khăn, nhận ra những khoảng trống của mình và sửa chúng.

Mười năm trước, Amanda Nguyễn đã biến câu chuyện của một người phụ nữ thành một đạo luật ở Mỹ. Biết đâu một ngày nào đó, khi nhìn lại câu chuyện Nguyễn Thị Quỳnh Tâm, chúng ta cũng có thể nói: Từ một người phụ nữ trẻ dám lên tiếng, Việt Nam đã thay đổi cách pháp luật bảo vệ những người sống sót sau xâm hại tình dục.

Nếu được như vậy, tiếng nói của cô Tâm hôm nay sẽ có ý nghĩa vượt xa một vụ án vậy.

Amanda Nguyễn và Quỳnh Tâm đều có một lợi thế vô hình: Họ trưởng thành trong một nền văn hóa pháp lý dạy rằng công dân có quyền chất vấn quyền lực. Có lẽ vì thế họ dễ nói “không” hơn trước những áp lực. Nhưng một nền tư pháp công bằng không thể đòi hỏi nạn nhân phải có bản lãnh kiểu Amanda Nguyễn và Quỳnh Tâm mới được bảo vệ; hệ thống đó phải đủ mạnh để bảo vệ cả những người không có tiếng nói mạnh như họ.

NGUYỄN VĂN TUẤN 21.08.2026