Chu Vĩnh Hải - Nhân văn còn mãi, oán thù rồi sẽ tàn phai

Có những điều muốn nhớ mãi, muốn nhắc đi nhắc lại.

Dù là một học sinh chuyên văn nhưng là sản phẩm của mái trường xã hội chủ nghĩa, nên tôi và bạn bè cùng lớp không được tiếp xúc với văn chương thời Việt Nam Cộng Hòa, hay còn gọi là văn học đô thị miền Nam - văn học miền Nam.

Chỉ khi vào năm thứ nhất khoa Ngữ văn Trường đại học Tổng hợp Hà Nội vào năm 1982, tôi mới lần đầu tiên tiếp xúc với văn chương thời Việt Nam Cộng Hòa, thông qua ba người bạn sinh viên cùng lớp đã học chuyên văn ở Trường chuyên Bình Trị Thiên.

Nếu các cô cậu học sinh miền Bắc xã hội chủ nghĩa chép thơ, chủ yếu là thơ tình trong phong trào Thơ Mới và một số bài thơ tình hiếm hoi của các nhà thơ miền Bắc, thì ba cậu chàng học sinh Trường chuyên Bình Trị Thiên lại chép dày đặc thơ tình của các nhà thơ Việt Nam Cộng Hòa như : Nguyên Sa, Nguyễn Tất Nhiên, Đức Phổ...Tôi đọc mê say. Và rất nhiều sinh viên miền Bắc xã hội chủ nghĩa cũng đọc mê say.

Tôi, một sinh viên văn khoa năm thứ nhất, đã tự hỏi mình : Tại sao miền Bắc xã hội chủ nghĩa không có một trào lưu thơ tình đúng nghĩa ? Tại sao Việt Nam Cộng Hòa trong binh đao loạn lạc vẫn hiện hình lên những nhà thơ tình trứ danh ? Tại sao thơ miền Bắc xã hội chủ nghĩa thấm đẫm màu sắc tuyên truyền, trong khi thơ Việt Nam Cộng Hòa lại nhân bản và nhân văn đến vậy ?

Dĩ nhiên, ở tuổi 18, tôi không tự tìm được câu trả lời ! Khi tôi đưa các câu hỏi này đến một số thầy cô giáo, họ nói rằng họ không có đủ dữ liệu để phân tích và so sánh.

Khi trưởng thành hơn, tôi biết thêm rằng, văn chương miền Nam là một nền văn chương bao dung, mà ở đó không hiện hình lên các khái niệm căm thù và báo thù.

Bài thơ kiệt xuất Ta Về của Tô Thùy Yên được nhà thơ viết trong ngày đầu tiên được thả sau 10 năm biền biệt trong trại cải tạo. Thế nhưng Ta Về của Tô Thùy Yên không hề có bóng hình nào của phẫn uất, căm hận, căm thù, mà chỉ hiện hình lên nỗi đau chia ly và kiêu bạc. Nhân văn đến tột cùng và bao dung đến tột cùng.

Nguyễn Phúc Sông Hương viết bài thơ Nửa Hồn Xuân Lộc trong những ngày cuối cùng của cuộc chiến, trong nỗi buồn thua trận. Thế nhưng, trong bài thơ chỉ có nỗi buồn thua trận đan xen với nỗi buồn chia ly với tình nhân. Trong bài thơ đó không hề có những ngôn từ chết chóc, căm thù và trả thù.

Bí mật lui quân mà đành phụ

Mối tình Long Khánh tội người ơi.

Mất thêm Xuân Lộc tay càng ngắn

Núm ruột miền Trung hun hút rồi.

Chắc chắn một điều rằng, những gì nhân bản - nhân văn sẽ còn mãi, còn những gì thuộc về oán thù sẽ tàn phai.

CHU VĨNH HẢI 29.04.2026 (Tựa bài do Thụy My đặt)