Hiệu Minh - Học thật thì đâu cần thi cử tốn kém?

 

Có một khẩu hiệu rất đẹp trong giáo dục “Học thật, thi thật, nhân tài thật” mới đây. Nghe qua không ai có thể phản đối. Học phải thật, thi phải thật, nhân tài thì càng phải thật. Không lẽ lại khuyến khích học giả, thi giả và nhân tài… photocopy?

Nhưng có một câu hỏi nhỏ, hơi mất lịch sự, mà chúng ta nên hỏi, nếu học thật thì tại sao phải tổ chức thi cử tốn kém đến như vậy mới biết học sinh có học thật hay không?

Mỗi mùa thi, cả nước lại bước vào một cuộc tổng động viên. Hàng vạn cán bộ được huy động. Đề thi được bảo mật như tài liệu quốc gia, phòng thi được kiểm soát, camera được lắp đặt, điện thoại bị truy tìm, giấy tờ được kiểm tra, bài thi được vận chuyển, chấm thi, ráp phách, nhập điểm, phúc khảo…

Phụ huynh đưa con đi thi, học sinh mất ngủ, thầy cô căng thẳng, ngành giáo dục họp. Tất cả chỉ để trả lời một câu hỏi: Cháu có học không?

Nếu câu trả lời phải được xác nhận bằng một bộ máy thi cử khổng lồ, có lẽ vấn đề không chỉ nằm ở học sinh. Bởi một nền giáo dục tốt phải có khả năng biết học sinh học thế nào “trong cả quá trình”, chứ không phải đợi đến một ngày đẹp trời rồi đưa tất cả vào phòng thi để trắc nghiệm.

Học sinh học thật thì kiến thức phải thể hiện qua bài học, bài tập, thảo luận, dự án, khả năng giải quyết vấn đề, sự tiến bộ qua từng năm. Giáo viên dạy thật thì phải chịu trách nhiệm về chất lượng học tập của học sinh. Nhà trường đánh giá thật thì điểm số phải phản ánh tương đối trung thực năng lực. Khi đó, kỳ thi chỉ còn là một công cụ kiểm chứng. Nếu vận hành tốt thì chả cần thi cuối cấp.

Còn nếu kỳ thi trở thành “chiếc cân duy nhất để cân cả tương lai của một con người”, thì gian lận đương nhiên sẽ xuất hiện. Chuyện ở Tuyên Quang sẽ còn nữa. Vì khi một điểm số có thể quyết định trường đại học, nghề nghiệp, danh dự của gia đình và thậm chí cả tương lai, nó sẽ trở nên quý hơn vàng. Mà thứ gì quý hơn vàng thì luôn có người muốn tìm cách mua, bán, can thiệp hoặc gian lận có tổ chức.

Lời của T. J. Dunning được Marx trích dẫn rằng: “Lợi nhuận 100 % thì khiến tư bản bất chấp mọi luật lệ; 300 % thì không có tội ác nào mà nó không dám làm, kể cả việc chịu treo cổ”. Con vào trường danh giá thì…Thế là lại phải chống gian lận bằng camera, thanh tra, giám sát, quy chế, rồi lại giám sát người giám sát. Chi phí cứ thế tăng lên. Nhưng có một thứ không chắc tăng theo, đó là niềm tin.

Vụ việc ở Tuyên Quang càng làm câu chuyện trở nên đáng suy nghĩ. Khi có nghi vấn về gian lận, giải pháp dễ nhất về mặt hành chính là tổ chức thi lại. Nhưng thi lại chỉ giải quyết được một phần vấn đề. Nó không thể quay ngược thời gian để trả lại sự công bằng tuyệt đối cho những học sinh đã thi nghiêm túc.

Em học thật, làm bài thật, chấp nhận kết quả thật, rồi phải thi lại vì người khác không thật. Nghe thế nào cũng có chút bất công.

Không có giải pháp nào là tối ưu cho gian lận kiểu Tuyên Quang. Nếu sau mỗi vụ việc, câu trả lời của hệ thống luôn là “thi lại”, thì chẳng khác nào mỗi lần chiếc cân bị nghiêng, chúng ta lại bắt tất cả mọi người lên cân một lần nữa, trong khi điều cần sửa có thể nằm ở chính… cái cân.

Có lẽ đã đến lúc giáo dục phải chuyển từ tư duy “thi thật” sang tư duy “đánh giá thật”.

Thi vẫn cần nhưng thi không thể là toàn bộ nền giáo dục. Một xã hội văn minh không nên tiêu tốn quá nhiều tiền bạc, nhân lực và thần kinh chỉ để xác nhận một điều lẽ ra phải biết từ trước: học sinh nào học thật, học đến đâu và có năng lực gì.

Nếu 12 năm học mà cuối cùng phải cần một kỳ thi khổng lồ mới biết một học sinh có học hay không, thì vấn đề không chỉ là học sinh. Và nếu “học thật” là mục tiêu, thì có lẽ đó là cuộc cải cách quan trọng nhất, chứ không phải là làm cho kỳ thi ngày càng nghiêm, ngày càng đắt và ngày càng nhiều tầng kiểm soát.

Làm sao để không cần một kỳ thi khổng lồ, chúng ta vẫn biết ai học thật?

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đã nói “Học thật, thi thật, nhân tài thật.” Xin ông tạo ra cơ chế cho bắt đầu học thật thì mọi việc sẽ ổn. Quyền bính trong tay ông, nói được phải làm được.

Có một cách nói rất nhẹ nhàng cho những chuyện như thế “That seems rather expensive.” Quả thật, hơi đắt cho một câu hỏi đáng lẽ phải trả lời được từ thế kỷ trước.

HIỆU MINH 08.08.2026