Nguyễn Văn Tuấn - Chừng nào Iran / Ba Tư sụp đổ?

Ngoài một số rất nhỏ bên cánh tả cực đoan, phần lớn những người bình thường đều mong muốn chế độ thần quyền ở Ba Tư chấm dứt. Nhưng nguy cơ chế độ đó sụp đổ trong ngắn hạn có cao hay không?

Nếu nhìn qua bom đạn dồn dập tấn công vào hàng ngàn mục tiêu, và hàng trăm lãnh đạo Ba Tư bị tiêu diệt, người ta có thể nghĩ chánh phủ Ba Tư sắp sụp đổ. Nhưng thực tế cho thấy họ vẫn tồn tại và phản công.

Câu hỏi đặt ra là khi nào họ sẽ sụp đổ? Đó không phải là mục tiêu của cuộc không kích vào Ba Tư, nhưng là câu hỏi hợp lý. Nếu chế độ Ba Tư sụp đổ, ông Trump sẽ đi vào lịch sử như là một "disruptor" thứ thiệt.

Khoa học chánh trị thường bàn đến ba điều kiện “cần và đủ” cho sự sụp đổ của một chế độ độc tài. Đó là:

* Chia rẽ trong giới tinh hoa;

* Khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng; và

* Phản ứng của quần chúng ở quy mô lớn.

Khủng hoảng kinh tế có thể làm tăng biểu tình và khoét sâu bất đồng trong nội bộ chế độ, nhưng tự nó không bảo đảm chế độ sẽ sụp đổ.

■ Chia rẽ trong giới tinh hoa

Ở đây, “giới tinh hoa” không phải là giới trí thức, mà là tầng lớp nắm quyền thực tế: lãnh đạo chánh trị, bộ máy an ninh, quân đội, Vệ binh Cách mạng (IRGC) và mạng lưới bảo trợ quanh họ.

Việc Mojtaba Khamenei được chọn làm lãnh tụ tối cao cho thấy phe cứng rắn vẫn đang giữ vai trò chi phối.

Tuy nhiên, chưa có một sự rạn nứt mang tính quyết định, chứ không phải hoàn toàn không có bất đồng. Reuters gần đây ghi nhận những căng thẳng giữa phe cứng rắn và phe thực dụng, trong khi IRGC lại siết chặt thêm vai trò chỉ huy trong thời chiến.

Nói cách khác, bộ máy kế vị vẫn vận hành, và chưa thấy dấu hiệu công khai về một làn sóng đào tẩu ở cấp cao đủ sức làm tê liệt trung tâm quyền lực.

Dấu hiệu đáng theo dõi trong thời gian tới là các bất đồng công khai giữa IRGC, quân đội, giới giáo sĩ và bộ máy hành pháp. Nếu những bất đồng đó lan ra công chúng, đó mới là tín hiệu cho thấy điều kiện này đang thật sự hình thành.

■ Khủng hoảng kinh tế

Đây có lẽ là điểm yếu lớn của chế độ hiện nay. Đồng rial đã nhiều lần rơi xuống mức thấp kỷ lục; Reuters cũng đưa tin kinh tế Ba Tư đối mặt nguy cơ suy thoái, lạm phát tăng mạnh, và sức ép lớn đối với nhập khẩu hàng thiết yếu.

Cuộc chiến hiện tại còn làm gián đoạn vận tải và chuỗi cung ứng trong khu vực, từ đó làm tăng nguy cơ thiếu hụt và đẩy giá cả lên cao hơn nữa. Vì vậy, nếu phải chọn yếu tố nào đang tiến gần ngưỡng nguy hiểm nhứt, thì đó là kinh tế.

Dù vậy, cũng cần thận trọng: khủng hoảng kinh tế sâu chưa đồng nghĩa với sụp đổ chánh trị ngay lập tức. Nhiều chế độ độc tài vẫn có thể kéo dài tuổi thọ nếu còn giữ được bộ máy cưỡng chế trung thành và kiểm soát được nguồn phân phối lợi ích tối thiểu cho lực lượng nòng cốt.

■ Huy động quần chúng

Khả năng huy động quần chúng ở Ba Tư đã được chứng minh rất rõ. Các cuộc biểu tình bắt đầu từ cuối tháng 12/2025 lan ra toàn bộ 31 tỉnh. Tuy nhiên, số người thiệt mạng vẫn còn rất bất định: chánh phủ Ba Tư công bố 3.117 người chết; HRANA sau đó nói đã ghi nhận hơn 7.000 người chết và còn nhiều trường hợp đang được xem xét; Reuters và AP đều nhấn mạnh rằng các con số này chưa thể kiểm chứng độc lập do mất mạng, đàn áp và hạn chế thông tin.

Amnesty cũng mô tả tháng 1/2026 là giai đoạn đàn áp đẫm máu trong nhiều thập niên nghiên cứu của họ. Vì vậy, dùng một con số duy nhứt như dữ kiện đã xác nhận là không thận trọng; đúng hơn nên xem đây là một khoảng ước lượng rất rộng.

Điểm quan trọng là: Vấn đề không phải xã hội Iran có thể huy động hay không, mà là liệu huy động xã hội có xảy ra đúng lúc với sự chia rẽ trong nội bộ nhà nước và sự suy yếu của bộ máy đàn áp hay không.

Reuters gần đây mô tả cơ sở ủng hộ trung thành của chế độ đang bị bào mòn, nhưng đồng thời cũng nhấn mạnh rằng phe cứng rắn vẫn còn tổ chức tốt và vẫn có khả năng trấn áp.

■ Đánh giá chung

Tóm lại, nói cho gọn: Kinh tế là mắt xích yếu nhứt; xã hội đã cho thấy khả năng nổi dậy; nhưng sự chia rẽ ở giới thượng tầng quyền lực vẫn chưa đủ sâu để tạo ra một bước ngoặt rõ rệt.

Vì vậy, nguy cơ bất ổn lớn ở Ba Tư hiện nay là có thật, nhưng chưa đủ cơ sở để khẳng định chế độ sắp sụp đổ. Điều cần theo dõi là sự hội tụ cùng lúc của ba điều kiện: khủng hoảng kinh kế, biểu tình qui mô lớn, và rạn nứt công khai trong giới cầm quyền.

Hình: Mojtaba Khamenei được chọn làm lãnh tụ tối cao, nhưng có tin nói ông đã bị thương và phải nhập viện.

NGUYỄN VĂN TUẤN 11.03.2026