Đặng Sơn Duân - Hồi kết cho cuộc chiến Iran sẽ đến từ đâu?

Mặc dù thay đổi chế độ ở Iran là mục tiêu chiến lược của Israel và Mỹ, không kích đơn thuần khó có thể lật đổ một hệ thống chính trị bám rễ sâu. Kết quả cuối cùng nằm ở sự rạn nứt từ bên trong.

Các chiến dịch quân sự thực chất là chất xúc tác, cung cấp điều kiện thuận lợi cho một cuộc nổi dậy. Và số phận của Iran phải do chính người dân của họ quyết định, khi các thể chế của nền Cộng hòa Hồi giáo này đang trong tình trạng suy yếu nhất kể từ năm 1979.

Tại sao Israel và Mỹ xác định đây là thời điểm vàng? Để hiểu tình hình nội bộ Iran cũng như những diễn biến hiện nay, cần quay lại cuộc biểu tình bùng phát hồi cuối năm 2025 và đầu năm 2026.

Đây không phải một cuộc xuống đường thông thường, nó là làn sóng lớn nhất kể từ Cách mạng Hồi giáo 1979, lan rộng đến hơn 400 thành phố trên khắp Iran. Điều khiến nó mang tính lịch sử là vì nó được khởi phát từ tầng lớp thương nhân truyền thống, tầng lớp Bazaris, sau khi đồng rial sụp đổ xuống mức thấp kỷ lục.

Trong hơn bốn thập niên, sự tồn vong của chế độ thần quyền ở Iran được xây dựng trên một thỏa ước ngầm giữa ba trụ cột không thể tách rời: Tầng lớp Giáo sĩ (Clerics) nắm giữ tính chính danh tôn giáo, Bazaar (Chợ) nắm giữ mạch máu kinh tế truyền thống, và Bộ máy an ninh (Securocrats) với nòng cốt là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC).

Bazaar từng là một thế lực trọng yếu hậu thuẫn giới giáo sĩ lật đổ vương triều của Shah Mohammad Reza Pahlavi trong cuộc cách mạng 1979. Thậm chí, ngay khi Cộng hòa Hồi giáo mới thành lập, chính Đại giáo chủ Khomeini từng tuyên bố: “Chúng ta phải bảo vệ Bazaar bằng tất cả sức lực”.

Tuy nhiên, sự cân bằng đó đã biến mất. IRGC và các Bonyad, những tổ chức từ thiện khổng lồ có quan hệ mật thiết với quân đội, dần thâu tóm hạ tầng, hóa dầu, ngân hàng và ngoại thương, trực tiếp xâm lấn địa bàn kinh tế của thương nhân truyền thống. Bazaar, từng là túi tiền của cách mạng, nay đã trở thành tiền đồn phản kháng.

Công thức cho một cuộc thay đổi chế độ sẽ không nằm ở một nhóm riêng lẻ, mà là sự cộng hưởng của ba lực lượng: Chợ (Bazaar) cung cấp nguồn lực tài chính và khả năng đình trệ kinh tế; Đường phố (giới trẻ, sinh viên) cung cấp sức mạnh biểu tình và sự lan tỏa thông tin; và Biên thùy (các bộ tộc và lực lượng vũ trang đối lập) cung cấp áp lực quân sự lên vành đai biên giới.

Sau khi chiếm ưu thế trên không và vô hiệu hóa phần lớn các mục tiêu quân sự - hạt nhân, có nhiều dấu hiệu cho thấy Israel đã chuyển sang một giai đoạn khác trong kịch bản của họ. Ngày 11.03, UAV được sử dụng để tấn công trực tiếp các chốt kiểm soát và thành viên lực lượng Basij ngay trên đường phố Tehran. Là lực lượng dân quân nòng cốt của IRGC, Basij là công cụ đàn áp biểu tình đắc lực nhất của chế độ, từng giết hàng nghìn người biểu tình trong tháng 1.2026.

Những ngày trước đó, liên quân cũng không kích một tòa nhà cảnh sát đạo đức tại Tehran, lực lượng cùng phối hợp với Basij để kiểm soát xã hội. Thông điệp rất rõ ràng: những người biểu tình Iran sẽ được yểm trợ từ trên không.

Tại vùng biên thùy, Israel cũng tiến hành các cuộc không kích nhắm vào các đồn an ninh dọc biên giới Iraq-Iran nhằm dọn đường cho các lực lượng vũ trang đối lập, trong khi các nguồn tin báo chí cho biết CIA đang xúc tiến vũ trang cho các nhóm nổi dậy người Kurd ở biên giới. Còn lực lượng thầm lặng Mossad vẫn đang hoạt động bí mật sâu trong lòng Iran với những kế hoạch được Thủ tướng Netanyahu hứa hẹn rằng sẽ còn rất nhiều bất ngờ.

Cuộc chiến mới kéo dài hai tuần. Giữa cơn bão biến động của giá dầu và sự nhiễu loạn từ truyền thông, người ta dễ có cảm giác về một kịch bản sa lầy không lối thoát. Thế nhưng, những người Do Thái vẫn đang kiên định thực thi một lộ trình đầy toan tính. Những đòn không kích chỉ là màn dạo đầu. Hồi kết, nếu đến, sẽ được viết trên những con phố Tehran, trong những căn hầm ở biên giới, và trong những cuộc thương lượng thầm lặng.

ĐẶNG SƠN DUÂN 12.03.2026 (Tựa bài do Thụy My đặt)