Nguyễn Văn Tuấn - Iran dưới bom: Khi dân chúng hoan hô người tấn công

Hiếm thấy nơi nào mà người dân lại vui mừng khi đất nước hứng bom đạn như ở Iran. Nhưng cái gì cũng có lý do.

Trước đây, Iran được dịch sang tiếng Việt là Ba Tư, còn Israel là Do Thái. Tôi đã quen như vậy, nên xin xài hai danh từ riêng này.

Trước đây, tôi cứ tưởng Ba Tư là Ả Rập, nhưng không phải. Anh bạn người Ba Tư khẳng định rằng người Ba Tư không có dính dáng gì với Ả Rập. Người Ba Tư sẽ thấy khó chịu nếu mình qui họ về cộng đồng Ả Rập. Lý do là (tôi đoán) Ba Tư là một nền văn minh lâu đời và từng có một lịch sử huy hoàng.

Ngày 28/02/2026, sau vài tuần “gầm gừ", Mỹ và Israel tấn công lớn vào Iran. Không ai ngạc nhiên. Trước đó, Mỹ đã tập trung nhiều khí tài quân sự trong vùng. Những đàm phán không thể nào thành công khi Mỹ đưa ra những yêu cầu Ba Tư không thể chấp nhận.

Cuộc tấn công nhắm vào các cơ sở quân sự, hạt nhân và lãnh đạo cấp cao. Do Thái mô tả cuộc chiến này là nhằm tiêu diệt mối đe dọa sống còn đến Do Thái. Ba Tư trong nhiều năm đã nhắm đến việc và công khai kêu gọi tiêu diệt Nhà nước Do Thái.

Phản ứng của người dân Ba Tư rất khác nhau: một số vui mừng, số khác lo sợ hoặc ủng hộ chính quyền. Chẳng biết bên nào là đa số, nhưng xem video thì thấy có vẻ phe vui mừng (đặc biệt giới trẻ, đô thị) chiếm số nhiều.

Tại sao họ vui mừng khi Ba Tư bị tấn công? Để trả lời câu hỏi này, có lẽ chúng ta cần một "lược sử" Ba Tư. 

■ Lược sử Ba Tư

Trước khi trở thành một nước Cộng hòa Hồi giáo, Ba Tư từng là một nước quân chủ dưới sự cai trị của vua Mohammad Reza. Chế độ quân chủ (từ năm 1941) chủ trương "Cách mạng Trắng", bao gồm cải cách đất đai, công nghiệp hóa, hiện đại hóa), nhưng gây bất bình đẳng giàu nghèo. Dù dầu mỏ mang lại giàu có, lợi ích không đến tay dân thường; lạm phát và thất nghiệp tăng cao. Dân tình bất mãn.

Chế độ quân chủ còn theo đuổi chánh sách thế tục hóa. Họ cấm phụ nữ che mặt, hạn chế vai trò giáo sĩ Hồi giáo Shia. Điều này khiến giới bảo thủ và chức sắc tôn giáo tức giận. Lúc đó, Ayatollah Ruhollah Khomeini là một giáo sĩ đang lưu vong (ở Iraq rồi Pháp). Khomeini kêu gọi dân chúng nổi dậy lật đổ chế độ và lập nhà nước Hồi giáo.

Những cuộc biểu tình lan rộng sau đó. Đình công dầu mỏ tê liệt kinh tế. Hàng triệu người xuống đường đòi Pahlavi thoái vị. Đầu năm 1979, Pahlavi rời Ba Tư và lưu vong.

Ngày 01/02/1979, Khomeini trở về Tehran, ông được hàng triệu người chào đón. Tháng 4/1979, qua trưng cầu dân ý, hơn 98 % ủng hộ thành lập Cộng hòa Hồi giáo, và Khomeini trở thành người lãnh đạo tôn giáo và chánh trị tối cao của Ba Tư.

Khi lên cầm quyền, giáo chủ Khomeini thực hiện hàng loạt "cải cách" theo chiều hướng ngược lại với chế độ quân chủ:

Kinh tế: Chế độ Khomeini (sau 1979) chuyển sang kinh tế "định hướng Hồi giáo", quốc hữu hóa nhiều ngành, phân phối lại tài nguyên cho nông thôn, nghèo. Nhưng do bị trừng phạt quốc tế nặng nề (do khủng hoảng con tin, chống Mỹ), và chiến tranh với Iraq làm cho kinh tế suy kiệt.

Xã hội: Khomeini xây dựng xã hội dựa trên nguyên tắc Hồi giáo. Ông đàn áp chánh trị nghiêm khắc hơn, lập ra những đội "cảnh sát đạo đức". Xã hội trở nên phân cực: một phần ủng hộ chế độ, phần khác phản đối mạnh mẽ, dân chúng biểu tình liên tục.

Văn hóa: Khomeini cho áp dụng nghiêm ngặt luật Shia của Hồi giáo. Theo luật này, nhà cầm quyền cấm nhiều hình thức giải trí "phương Tây" (như nhạc pop, phim có "cảnh nóng", rượu bia); kiểm duyệt nghệ thuật, truyền thông.

Nữ quyền: Ngược lại với chế độ quân chủ đạt được những tiến bộ lớn về nữ quyền, Khomeini hạn chế nữ quyền nghiêm trọng. Phụ nữ bắt buộc phải đội Hijab từ 1983. Luật gia đình quay về Sharia: Tuổi kết hôn thấp hơn, đàn ông dễ ly hôn hơn, quyền thừa kế và làm chứng chỉ bằng nửa đàn ông. Phụ nữ vẫn được học đại học và bầu cử, nhưng vai trò chánh là "người mẹ, người vợ Hồi giáo". Cảnh sát đạo đức kiểm soát trang phục và hành vi công cộng của phụ nữ.

Tóm lại, Khomeini đã chuyển Ba Tư từ một quốc gia hiện đại và thế tục sang một quốc gia Hồi giáo, lấy luật Sharia làm nền tảng nhà nước. Sự chuyển dịch này làm cho dân chúng nổi giận.

Họ thể hiện sự tức giận qua những cuộc biểu tình lớn nhỏ, nhưng nổi bật nhứt là từ cuối năm 2025. Những cuộc biểu tình trên 31 tỉnh thành, kéo dài sang năm 2026, được gọi là phong trào biểu tình toàn quốc 2025–2026. Đây là làn sóng phản đối mạnh mẽ nhứt kể từ Cách mạng Hồi giáo 1979.

Nhà cầm quyền đáp trả bằng đàn áp đẫm máu. Họ cắt internet toàn quốc từ ngày tháng 1/2026 để che giấu tội ác. Nhiều người tử vong. Nhà cầm quyền thừa nhận có khoảng 3.110  người chết. Nhưng các tổ chức độc lập thì ước lượng con số tử vong có thể hơn 30.000 người. 

■ Quay lại câu hỏi tại sao một số người Ba Tư ủng hộ Mỹ và Do Thái tấn công Ba Tư? 

Một cách đơn giản và ngắn gọn: Họ muốn thay đổi chế độ giáo quyền.

Những người chống chế độ Ba Tư hiện nay xuống đường hô khẩu hiệu: “Không Gaza, không Lebanon, tôi sống vì Iran”. Ý họ nói là nhà cầm quyền thời Khomeini đã tài trợ cho các nhóm khủng bố ở Li Băng và Gaza (Do Thái).

Suy thoái kinh tế nghiêm trọng: Đồng rial mất giá kỷ lục: 1 USD đổi lấy 1,3–1,4 triệu rial. Lạm phát phi mã, với giá thực phẩm tăng 72 % so với năm trước. Nghèo đói lan rộng, thất nghiệp cao. Người dân đổ lỗi cho tham nhũng, quản lý kém và chánh sách ưu tiên chi tiêu cho các lực lượng ủy nhiệm nước ngoài (như Hezbollah, Houthis) thay vì nhu cầu dân sinh.

Bất mãn chánh trị: Từ cuộc biểu tình kinh tế ban đầu nhanh chóng lan sang khẩu hiệu chống chế độ như “Cái chết cho độc tài”, “Shah muôn năm” (ủng hộ Thái tử Reza Pahlavi), đòi lật đổ Cộng hòa Hồi giáo. Nhiều người coi đây là cơ hội thay đổi chế độ sau hàng thập niên bị đàn áp và cô lập quốc tế.

Phụ nữ phát động phong trào “Phụ nữ, Cuộc sống, Tự do” từ năm 2022. Người dân đã nhiều lần biểu tình đòi nữ quyền như họ từng thụ hưởng vào thời quân chủ. Đáp trả, chế độ Khomeini đàn áp đẫm máu khiến phụ nữ oán giận. Do đó, khi các mục tiêu bị tấn công là quân sự hoặc nhà cầm quyền, nhiều người xem đó là “công lý”, dù lo ngại dân thường bị hại.

Tóm lại, nhiều người Ba Tư coi cuộc tấn công là đòn đánh vào Vệ binh Cách mạng và Lãnh tụ Tối cao, những người đã đàn áp, hành quyết và vi phạm nhân quyền. Họ cho rằng máu người Ba Tư đã đổ nhiều và xứng đáng cho một sự thay đổi chế độ. Hy vọng rằng người Ba Tư sẽ toại nguyện. 

TB: Ghi thêm về danh xưng và nhân vật dễ gây lẫn lộn.

* Ayatollah là danh hiệu tôn giáo cao nhứt trong Cộng hòa Hồi giáo Ba Tư.

* "Cha đẻ" của Cộng hòa Hồi giáo Ba Tư là Ayatollah Ruhollah Khomeini (1902–1989). Ông này lật đổ chế độ quân chủ vào năm 1979. Ông này xuất phát từ quê hương Khomein.

* Còn Ayatollah Ali Khamenei (1939 - 2026) là người kế nhiệm Ayatollah Ruhollah Khomeini, từ 1989 đến nay và mới bị tiêu diệt. Ông này quê ở Khameneh, nên mới mang tên Khamenei.

Bên hoàng gia thì như sau:

* Shah có nghĩa đen là "vua" hoặc "hoàng đế".

* Mohammad Reza Pahlavi (1919 - 1980) là Shah cuối cùng của Ba Tư. Ông lãnh đạo Ba Tư suốt 38 năm và làm hiện đại hoá Ba Tư, nhưng trong quá trình đó lại gây bất bình đẳng xã hội. Ông bị Cách mạng Hồi giáo 1979 (Khomeini đứng đầu) lật đổ và lưu vong từ năm 1979.

* Reza Pahlavi (sanh năm 1960) là thái tử, trưởng nam của vua Mohammad Reza Pahlavi. Dù không lãnh đạo chánh thức Ba Tư một ngày nào, nhưng từ 1979 là biểu tượng đối lập chống Cộng hòa Hồi giáo. Kêu gọi dân chủ, nhân quyền, không khôi phục chế độ quân chủ mà tập trung chuyển tiếp dân chủ.

NGUYỄN VĂN TUẤN 01.03.2026