Cù Mai Công – Ngụy biện của phản biện lại phản biện

 

Vốn đã không tính viết chuyện chỉnh trang lại một số công trình xưa của Sài Gòn như chợ Bến Thành, hồ Con Rùa… Bởi vô số các nhà văn hóa, nhà nghiên cứu, kiến trúc sư, nhà trí thức, trí giả, thức giả… trong dân đã lên tiếng phản biện mọi lẽ. Tôi đọc mà sáng thêm, rõ hơn nhiều điều.

Sở Quy hoạch - Kiến trúc TPHCM ngày 2-2 đã chính thức đề nghị dừng chỉnh trang khu vực quảng trường trước chợ Bến Thành và vòng xoay hồ Con Rùa do màu sắc khác phương án ban đầu.

Ghi nhận thực tế và phản ánh từ cộng đồng, Sở nhận xét : “Nhiều hạng mục, hình thức triển khai tại đây đang gây tranh luận về thẩm mỹ, sự hài hòa cảnh quan, màu sắc”.

 

Ngay lập tức, tối 2-2, Sở Xây dựng TPHCM cho rằng “việc chỉnh trang công trình di tích Chợ Bến Thành và chỉnh trang cảnh quan khu vực hồ Con Rùa (không là công trình di tích) được thực hiện phù hợp quy định”.

Theo đó, “việc chỉnh trang chợ Bến Thành và các hạng mục quanh hồ Con Rùa đã giúp không gian trung tâm TPHCM sạch đẹp, tươi mới hơn, thu hút người dân đến tham quan, chụp ảnh. Với các công trình di tích như chợ Bến Thành, nhà hỏa xa, việc chỉnh trang được thực hiện theo hướng bảo tồn, nâng cấp chất lượng, sơn đúng màu gốc kết hợp làm sạch, gìn giữ chi tiết kiến trúc.

 

Riêng hình khối màu sơn tại quảng trường trước chợ Bến Thành hiện là phương án tạm thời, nằm trong phạm vi tiểu đảo giao thông, chờ phương án xây dựng tổng thể quảng trường và không gian ngầm. Theo Sở Xây dựng, phương án này có thể thay đổi linh hoạt theo từng giai đoạn”.

Không chỉ Sở Xây dựng, trong các ý kiến về chuyện này, bên cạnh đại đa số phản ứng, không phải không có ý kiến ủng hộ. Kiểu “khi thành phố dám thử nghiệm : Đừng vội kết án cái mới” với dẫn chứng nước này nước nọ đã làm như vậy, “Nghệ thuật công cộng không phải là thứ để hoàn hảo ngay từ lần đầu”…

Phải chăng vì vậy, mới hôm trước sơn bậc thang hồ Con Rùa màu xanh ngọc, hôm sau sơn lại màu xám - ná ná màu đá rửa cũ. 

 

Dù ai cũng biết trên đời này, trong mọi công trình kiến trúc, không ai “khùng” mà dùng sơn trên mặt phẳng đi lại. Trong mưa nắng Sài Gòn nhiệt đới ẩm, ai cũng thấy chỉ qua vài mùa mưa là là bong tróc, lở loét ; không thể nào có tính bền vững trăm năm của màu đá rửa ban đầu.

Trong lý luận, tranh luận, không ít người dùng thủ thuật ngụy biện khi cố ý vi phạm các quy tắc logic trong suy luận. Trong đó, về hình thức, có một nội dung thường được ngụy biện : Thực tế mới tốt đẹp, thu hút hơn so với cái cũ.

Nội dung này trong giới học thuật gọi là “ngụy biện khái quát hóa có khiếm khuyết” (faulty generalization), ngụy biện khái quát hóa vội vã (hasty generalization): lấy một vài ví dụ nhỏ để kết luận cả cộng đồng, tập thể. Kiểu “thấy cây mà (cố tình) không thấy rừng”.

 

Với tôi, Sở Xây dựng TP.HCM và những ý kiến lẻ loi bênh vực việc chỉnh trang “tươi mới” đã rơi vào kiểu ngụy biện này. Đó là chưa nói chỉnh trang các công trình, di tích quen thuộc và xưa, có một nguyên tắc : Không được phản lại mục tiêu, hình thái ban đầu của công trình đó.

Nếu người ta quên mất hay không biết nguyên tắc này thì tôi mạn phép thưa với họ :

Hồ Con Rùa là một công trình được thiết kế theo phong cách Modernist của kiến trúc hiện đại Sài Gòn giữa thế kỷ 20. Trong đó, vẻ đẹp không phải là màu sơn trang trí mà là hình khối trừu tượng và vẻ đẹp tự nhiên, tự bộc lộ giá trị thẩm mỹ của vật liệu, không màu mè hoa lá hẹ…

Trước 1975, bậc thang trong nhà thường làm bằng đá mài cho êm chân. Nhưng ở hồ Con Rùa, các bậc cầu thang, lối đi tô đá rửa, tạo độ rỗ bám chân nơi công cộng. Sơn lên là ít nhiều khiến cầu thang, lối đi trơn hơn, nhất là vào mùa mưa, dễ mất an toàn khi đi lại và lớp sơn sẽ hư, bóc rất nhanh trong mưa nắng.

 

Còn công trường Quách Thị Trang trước chợ Bến Thành là điểm giao thông cuộn tròn cho các tuyến đường đến và đi tới khu chợ trung tâm Sài Gòn. Vậy nên, điểm giao thông này phải đơn giản, dễ hiểu, không làm rối mắt người, xe cộ qua lại.

Người ta đã chỉnh trang phản lại mục tiêu ban đầu của công trình. Rồi người ta nói đó là đổi mới, là hiện đại, là “Tây nó vậy”.

Dư luận dậy sóng. Người ta chống chế, mang khái niệm “đúng quy định” mơ hồ ra phản biện lại phản biện.

Còn với tôi, tôi cho đó là ngụy biện.

CÙ MAI CÔNG 03.02.2026