Hoàng Quốc Dũng - Nổi loạn có phải là phản động?

Albert Camus, giải Nobel Văn học năm 1957, là một trong những nhà văn và nhà tư tưởng lớn của Pháp thế kỷ XX. Trong số những tác phẩm của ông, có một cuốn sách mà khi đọc, tôi không thể không nghĩ đến lịch sử Việt Nam: L’Homme révolté – Con người nổi loạn, xuất bản năm 1951.

Con người biết nổi loạn

Theo tôi, nếu con người không biết nổi loạn thì xã hội loài người cũng không thể tiến được đến ngày hôm nay.

Khi một người nô lệ nói: “Không, tôi không chấp nhận làm nô lệ nữa”, đó là nổi loạn. Khi người dân không còn chấp nhận một ông vua có quyền quyết định tất cả, đó cũng là nổi loạn. Khi những dân tộc bị đô hộ đứng lên đòi độc lập, đó cũng là nổi loạn…

Rất nhiều quyền lợi mà ngày nay chúng ta coi là đương nhiên đã không tự nhiên mà có. Đã có những con người trước chúng ta từ chối chấp nhận những điều mà xã hội thời đó cho là bình thường. Họ đứng lên, không chấp nhận bất công, không chấp nhận áp bức, không chấp nhận con người bị đối xử như những kẻ nô lệ...

Theo nghĩa đó, nổi loạn không những không phải là điều xấu mà còn là một trong những động lực làm cho xã hội loài người tiến lên.

Nhưng vấn đề bắt đầu từ đây: Có phải cứ nổi loạn chống lại bất công thì cuối cùng sẽ tạo ra một xã hội công bằng hơn không?

Lịch sử cho thấy câu trả lời đáng tiếc là: không phải lúc nào cũng như vậy.

Một cuộc nổi loạn có thể bắt đầu bằng những ước mơ rất đẹp: Độc Lập – Tự Do – Hạnh Phúc, bình đẳng, giải phóng con người… Nhưng chính những người đứng lên chống áp bức, sau khi chiến thắng, đôi khi lại dựng nên một chế độ áp bức mới.

Tại sao?

Đó chính là một trong những câu hỏi lớn mà Albert Camus đặt ra trong L’Homme révolté – Con người nổi loạn.

Camus không chống lại sự nổi loạn. Trái lại, đối với ông, có những lúc con người phải biết nói “không”, tức là biết nổi loạn. Khi nói “không” và nổi loạn, anh ta không chỉ bảo vệ riêng mình. Anh ta khẳng định rằng có một giới hạn mà không ai được phép vượt qua, bởi vì con người có một phẩm giá cần phải được tôn trọng.

Camus diễn đạt điều đó bằng một câu rất nổi tiếng: “Je me révolte, donc nous sommes.”(Tôi nổi loạn, vậy chúng ta tồn tại).

Nhưng Camus nhìn thấy một nghịch lý đáng sợ.

Con người nổi loạn vì không chịu được bất công. Rồi họ làm cách mạng để xây dựng một xã hội công bằng hơn. Nhưng một ngày nào đó, họ bắt đầu nghĩ: Mục đích của chúng ta là chính nghĩa.

Rồi từ đó: Vì mục đích là chính nghĩa nên có thể dùng những biện pháp mạnh.

Rồi thêm một bước nữa: Muốn cách mạng thành công thì phải loại bỏ những kẻ chống lại cách mạng.

Và cuối cùng: Giết, đàn áp một số người hôm nay là cần thiết để hàng triệu người ngày mai được hạnh phúc.

Chính ở đây, theo Camus, một điều khủng khiếp có thể xảy ra.

Cuộc nổi loạn chống lại sự áp bức có thể tự biến mình thành một bộ máy áp bức mới.

Người ta bắt đầu bằng việc giết người với tâm trạng day dứt vì cho rằng đó là điều “bất đắc dĩ”. Sau đó người ta tìm lý lẽ để biện minh cho tội ác ấy. Và khi đã có một học thuyết chứng minh rằng giết người là cần thiết cho tương lai của nhân loại, thì việc giết người không còn là ngoại lệ nữa, giết người là hiển nhiên, không còn day dứt nữa. Nó có thể trở thành chính sách : « Giết giết nữa, bàn tay không phút nghỉ »…

Thế là nhà nước được sinh ra từ một cuộc cách mạng giải phóng con người có thể trở thành một nhà nước nhân danh con người để đàn áp chính con người.

Đến đây, tôi lại nghĩ đến Robespierre (Khủng bố tàn bạo bằng máy chém trong Cách mạng Pháp).

Tôi không cho rằng những nhà cách mạng sau này đã đọc Robespierre rồi quyết định bắt chước ông (Biết chữ đâu mà đọc). Điều đáng sợ là vô hình dung có « một cơ chế cách mạng » đẩy người ta đến chỗ làm giống như Robespierre.

Cách nhau vài trăm năm, Khác đất nước, khác văn hóa, khác hoàn cảnh lịch sử, Nhưng cái cơ chế ấy có những nét rất giống nhau: Ta có chính nghĩa. Ta đại diện cho nhân dân. Ta biết tương lai phải đi về đâu. Kẻ chống lại ta là kẻ chống lại nhân dân và chống lại tương lai. Vì vậy, loại bỏ chúng là chính đáng.

Đến đây, tôi không thể không nghĩ đến Việt Nam.

Cách mạng Việt Nam cũng bắt đầu từ những khát vọng mà hàng triệu người có thể hiểu được: thoát khỏi ách đô hộ, giành độc lập, xóa bỏ bất công và xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn. Nhưng rồi cũng chính tại Việt Nam, đã và đang còn có những con người bị giết, bị tù đày, bị trừng phạt, bị đàn áp hoặc bị tước mất quyền lên tiếng…

Và câu hỏi Camus đặt ra từ hơn bảy mươi năm trước bỗng trở nên rất gần với chúng ta: Làm thế nào một cuộc nổi loạn sinh ra để giải phóng con người lại có thể đi đến chỗ biện minh cho việc đàn áp?

Có lẽ muốn hiểu một phần lịch sử Việt Nam, chúng ta cũng nên thử nhìn nó qua câu hỏi ấy của Albert Camus.

Nhưng đừng vì thế mà không còn biết nổi loạn

Đến đây lại xuất hiện một nguy cơ khác. Sau khi nhìn thấy những cuộc cách mạng đã dẫn tới bạo lực, nhà tù và chết chóc, người ta có thể đi đến kết luận: Thôi, tốt nhất đừng nổi loạn nữa.

Nhưng đó cũng không phải là câu trả lời. Ở Việt Nam hiện nay, theo tôi, có hai thái độ rất đáng suy nghĩ.

Một bên là những người mà trên mạng thường được gọi là “bò đỏ”. Họ nhìn cách mạng như một thứ  hoàn hảo. Cách mạng đã đúng thì những người lãnh đạo cách mạng cũng phải đúng. Và nếu lịch sử xuất hiện những sai lầm, những nạn nhân hay những tội ác, họ tìm mọi cách giải thích, hoặc biện minh cho chúng.

Đó chính là điều Camus khiến chúng ta phải suy nghĩ: một lý tưởng, dù đẹp đến đâu, không thể trở thành cái cớ để biện minh cho mọi việc làm nhân danh lý tưởng ấy.

Nhưng còn một thái độ thứ hai mà tôi gặp rất nhiều: “Tôi biết chứ. Nhưng chuyện đó không liên quan đến tôi.” Tôi vẫn ăn, vẫn ngủ, vẫn đ.. Tại sao tôi phải quan tâm?

Và chính ở điểm này, tôi lại nhớ đến một người Pháp khác: Stéphane Hessel.

Năm 2010, khi đã 93 tuổi, người cựu kháng chiến chống phát-xít này viết một cuốn sách rất mỏng, nhưng lại gây tiếng vang rất lớn, chỉ vài chục trang, với một cái tên cũng rất ngắn: Indignez-vous ! – Hãy phẫn nộ!

Thông điệp của Hessel cũng rất đơn giản.

Khi nhìn thấy một điều bất công, đừng quay mặt đi, đừng nói: “Không liên quan đến tôi.” Bởi vì sự thờ ơ trước bất công chính là một trong những điều nguy hiểm nhất. Phải còn biết phẫn nộ thì con người mới còn muốn hành động để thay đổi những điều không thể chấp nhận được.

Nhưng Hessel cũng không kêu gọi người ta cầm súng giết những kẻ mà mình căm ghét. Ông hướng tới sự dấn thân và một sự phản kháng hòa bình, không bạo lực.

Như vậy, hơn nửa thế kỷ sau Camus, Hessel dường như bổ sung cho Camus.

Camus nói với chúng ta: Hãy nổi loạn trước bất công, nhưng đừng để sự nổi loạn của mình đi đến chỗ biện minh cho đàn áp hay giết người.

Hessel nói với chúng ta: Nhưng cũng đừng vì sợ hãi, vì ích kỷ hay vì cuộc sống của mình vẫn còn tạm yên ổn mà trở thành người thờ ơ trước bất công.

Không cúi đầu trước bất công. Không thần thánh hóa cách mạng. Không coi giết người, đàn áp là phương tiện để xây dựng một xã hội tốt đẹp. Nhưng cũng không khoanh tay nói: “Chuyện đó không liên quan đến tôi.”

Một xã hội cần những con người biết phẫn nộ. Biết nói “Không!” khi cần phải nói không. Biết nổi loạn khi con người bị chà đạp. Nhưng đồng thời cũng phải đủ tỉnh táo để nhớ lời cảnh báo của Camus: Nếu nổi loạn để bảo vệ con người, thì đừng nhân danh cuộc nổi loạn ấy mà giết chết chính con người.

« Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại ». « Tôi nổi loạn, vậy chúng ta tồn tại ». « Hãy phẫn nộ ».

Nếu nổi loạn là phản động, thì có lẽ cả nhân loại đều là phản động.

HOÀNG QUỐC DŨNG 19.09.2026