Nguyễn Thông - Sách giáo khoa: Họ đã độc quyền cả xuất bản lẫn in, phát hành

Họ là ai? Là bộ máy nhà nước nói chung, trong đó có Bộ Giáo dục - Đào tạo. Còn cụ thể là Nhà xuất bản Giáo dục.

Năm nào cũng vậy, cứ trước năm học mới lại chộn rộn chuyện thiếu sách giáo khoa. Người bị hành, không ai khác, là học sinh và cha mẹ các cháu, các em, nói rộng ra là dân. Xếp hàng mua sách, đi học mà vẫn chưa mua được sách, mua chợ đen giá cao, photo sách đem bán bị công an bắt phạt… là những mặt trái của thị trường sách giáo khoa.

Bộ trưởng Giáo dục, rồi Giám đốc Nhà xuất bản Giáo dục lên tivi, lên báo phân trần này nọ chủ yếu đổ trách nhiệm cho khách quan, hứa hẹn khắc phục. Năm nào cũng vậy. Vòng luẩn quẩn, rút sợi dây kinh nghiệm, càng rút càng dài.

Như báo chí thông tin, năm học 2026 - 2027 cả nước thiếu tới 4 triệu cuốn sách giáo khoa, ngay thời điểm ngày khai trường.

Ngày 24.09.26, ông Trần Lưu Quang - Bí thư Thành ủy TPHCM phàn nàn về tình trạng thiếu sách giáo khoa. Ông quả quyết “Nếu được giao, TPHCM chỉ cần 2 đêm in xong sách giáo khoa còn thiếu” (có lẽ số sách thành phố này thiếu chứ không phải cả nước). Một bạn đọc tên Lĩnh Lê nhận xét: “Hất nồi cơm của chúng nó, bọn nó không chịu đâu, anh Quang”.

Chiều 27.09.26, tiếp xúc cử tri Hà Nội, ông Tô Lâm - Chủ tịch nước cũng đề cập vấn đề sách giáo khoa. Cũng chẳng biết ông nói những gì, cụ thể thế nào, bởi không thấy báo đăng, chỉ tờ Tiền Phong tường thuật, có câu ông bảo rằng “Một việc nhỏ như thiếu sách giáo khoa thôi, mặc dù đã được tập trung giải quyết, nhưng cũng để lại một bài học về trách nhiệm tổ chức thực hiện của các cơ quan chức năng”.

Xin thưa với ông, thiếu sách giáo khoa là căn bệnh mạn tính, thiếu hàng triệu cuốn, gây bao nhiêu khó khăn cho dân, cho nền giáo dục thì không phải chuyện nhỏ. Cực lớn và nghiêm trọng đằng khác. Dân rất bức xúc. Phải tìm mọi cách để chấm dứt, chứ không phải rút bài học kinh nghiệm, ông nhé.

Dân bức xúc đến nỗi, ngày 28.09.26, cử tri lại chất vấn ông Lê Quốc Hùng - Thứ trưởng Bộ Công an. Ông Hùng hứa “Nguyên nhân dẫn đến việc thiếu sách giáo khoa sẽ được kiểm tra, làm rõ và công khai. Trách nhiệm thuộc về ai, tổ chức, cá nhân nào cũng sẽ được xác định”.

Chắc nhiều người còn nhớ, cách nay hơn chục năm, nhà nước quy định việc độc quyền xuất bản lịch (lịch tờ và lịch bloc). Chỉ một số nhà xuất bản cánh hẩu (với ai thì rõ rồi) mới được chọn và chỉ định, cho phép xuất bản, in lịch, phát hành. Những nhà xuất bản khác, nhà in khác, dù thuộc nhà nước, bị cấm tiệt, xớ rớ đụng vào bị phạt nặng. Chính vì vậy, lịch được in ra bán ra, xấu và đắt người ta vẫn phải mua. Năm mới chẳng nhẽ không có tờ lịch cuốn lịch. Vừa mua vừa chửi.

Đó là cái thói độc quyền, tàn dư của thời bao cấp khốn nạn hành hạ con người.

Nhưng rồi cuộc sống theo đà phát triển tự động phá bỏ những trói buộc. Tới năm 2014, thị trường lịch thay đổi ngỡ ngàng. Hình như nhà cầm quyền đã nhận ra những điều bất ổn sau bài học xương máu “ngăn sông cấm chợ”. Không còn chuyện nhà nước thò tay can thiệp, độc quyền. Không còn hiệp hội xuất bản này nọ gồm các nhà xuất bản cánh hẩu móc ngoặc nhau, chia bôi thị phần, định đoạt giá cả, giành nhau miếng ăn quá đám cường hào ngày xưa. 

Người dân được mua những tờ lịch cuốn lịch với giá rẻ, hàng hóa đa dạng, đẹp, thuận mua vừa bán. Đơn giản là nền sản xuất đã theo đúng quy luật kinh tế thị trường, cứ anh nào làm ra hàng tốt, rẻ, đẹp thì có khách.

Công đầu cho sự tử tế ấy chính là Nhà xuất bản Đại học Tổng hợp TPHCM (sau là NXB ĐH quốc gia), dám xé rào, cưỡng lại quy định độc tài, cứ làm theo cơ chế thị trường. Làm đúng, vì nhân dân phục vụ thì chả ai bắt tội được. Nhưng cũng may thời điểm đó kinh tế thị trường đã xé rào, đang được quan tâm, ca ngợi.

Điều đó cũng chứng minh, nhà nước cứ can thiệp vào chỗ nào là chỗ ấy khốn nạn, lên bờ xuống ruộng, nhân dân chả được lợi gì. Nhà báo Hoàng Tư Giang sừng sỏ về mảng kinh tế hồi ấy nhắn cho tôi rằng "Nhà nước rút đến đâu, cái tốt tràn đến đấy, anh ạ".

Về vụ sách giáo khoa, khá nhiều người, trên mạng xã hội, do chưa nắm hết được quy trình của xuất bản phẩm, đã mắng Nhà xuất bản Giáo dục, các bố ăn dày vừa phải thôi, dù có chia cho các nhà in ngoài hệ thống của Nhà Dục được in đi chăng nữa thì chỉ riêng chuyện ngồi mát ăn bát vàng, tọa hưởng tiền bản quyền đã quá bẫm rồi, sao mà tham thế, v.v...Thực ra không hẳn vậy.

Để có sách giáo khoa, không nhất thiết cứ phải do Nhà xuất bản Giáo dục. Nhà nước chỉ cần lập hội đồng biên soạn và thẩm định sách giáo khoa. Sản phẩm nào đạt yêu cầu, cơ quan chức năng cao nhất của nhà nước duyệt, cấp phép xuất bản, in, phát hành. Đây là loại hàng hóa đặc biệt mang tính quốc gia. Sản phẩm sách giáo khoa số lượng cực lớn nên cần chia làm nhiều gói thầu (ví dụ: cấp học, môn học, học kỳ, khu vực) cho đấu thầu xuất bản và in. Đơn vị trúng thầu thực hiện đúng quy trình, thời gian, chất lượng, giá cả; đơn vị nào làm sai phải chịu trách nhiệm nghiêm khắc trước pháp luật.

Những người làm nghề xuất bản/in thừa hiểu rằng ra một cuốn sách chỉ cần 1.000 bản là đã lời. Tất nhiên in số lượng ít thì chi phí cao, giá bán cao; in càng nhiều, chi phí càng thấp, giá thành càng rẻ, lợi nhuận càng nhiều. Điều này cắt nghĩa tại sao nhà nước và Nhà xuất bản Giáo dục cố ôm, độc quyền sách giáo khoa cho bằng được. Họ chỉ biết túi tiền của họ, còn quyền lợi của dân thì mặc kệ. Nói toẹt ra, đó là bóc lột, bóc lột thậm tệ.

Cứ hình dung, năm học 2026 - 2027 cả nước gần 27 triệu học sinh. Trừ số trẻ mầm non (không cần sách giáo khoa), sẽ có khoảng 24 - 25 triệu học sinh tiểu học, THCS, THPT. Số khách hàng khổng lồ, các nhà xuất bản, nhà in mơ cũng không dám. Cấp, lớp càng cao, sách giáo khoa càng nhiều. Mỗi năm để đáp ứng nhu cầu thực tế, cần in, phát hành hàng trăm triệu bản mới. Vậy nhưng chỉ một mình Nhà xuất bản Giáo dục một chợ, múa gậy vườn hoang, đã thế lại còn kêu quang quác này nọ.

Nếu thực sự vì quyền lợi của dân, hãy mau chóng, thậm chí ngay lập tức chấm dứt thói độc quyền sách giáo khoa. Đừng chỉ nói mồm, hứa mồm như ông này bà nọ, rồi ném đá ao bèo, đâu lại vào đấy.

Đừng nghĩ đâu xa, bài học về xuất bản lịch còn rành rành ra đó.

Cứ đòi thế giới công nhận xứ này có nền kinh tế thị trường, trước mắt hãy áp dụng kinh tế thị trường đối với sách giáo khoa. Giờ mới chỉ ra điều này là đã khí muộn, khí muộn.

NGUYỄN THÔNG 29.09.2026