Có một nghề khá đặc biệt: Kiến trúc sư (KTS). Người khác nhìn thấy một khu phố và thấy nhà cửa, đường sá, cây cối. KTS nhìn thấy một bài toán không gian, khi cầm bút quy hoạch, họ có thể quyết định vài chục năm sau hàng triệu người sẽ đi đâu, sống thế nào, nhìn thấy gì mỗi ngày.
Đó là quyền lực không nhỏ. Nhưng quyền lực càng lớn thì càng cần một thứ rất khó đo trên bản vẽ, đó là sự khiêm tốn trước thời gian.
Bởi thành phố không phải một căn nhà, không thích thì đập đi xây lại. Thành phố cũng không phải một file CAD, bấm Ctrl+Z là mọi thứ quay về nguyên trạng.
Phá một công trình có thể mất vài ngày. Khôi phục ký ức của một thành phố có khi mất cả thế kỷ, và nhiều thứ mất rồi thì không khôi phục được nữa.
Hãy nhìn Hoa Lư quê tôi. Cố đô có lịch sử hơn một nghìn năm từng là kinh đô của Đại Cồ Việt. Một nghìn năm nghe thật hùng vĩ. Nhưng thử đi tìm một công trình nguyên vẹn có tuổi một nghìn năm ở đó thì…chưa tìm ra.
Đền Đinh, đền Lê mới xây cách đây vài trăm năm nhưng rồi qua vài lần trùng tu và hạ giải thì hiện hai ngôi đền này có độ tuổi vài chục năm do bị thay hết từ trong ra ngoài.
Phố cổ Hoa Lư trông dáng vẻ của phố bên Tầu, 1.000 năm trước chắc dân vùng này không biết nhà giả cổ kiểu này. Chùa chiền toàn làm mới, nếu có sửa sang thì cũng bê tông hóa. Có lẽ chỉ còn núi đá vôi là đúng tuổi, mà hang động cũng được chỉnh trang mới cho du lịch.
Thời gian đã lấy đi rất nhiều. Đó là bài học khá đau, một thành phố có thể có lịch sử một nghìn năm nhưng không có nghĩa là con cháu sẽ còn nhìn thấy được những gì tổ tiên từng xây dựng.
Vì thế, mỗi thế hệ không chỉ có nhiệm vụ xây thêm. Đôi khi nhiệm vụ quan trọng hơn là đừng làm mất nốt những gì lịch sử còn để lại.
Nhìn sang Rome càng thấy rõ giá trị của thời gian, nơi tôi từng dạo bước mùa Hè 2016 và khâm phục người Italia bảo tồn giá trị cổ như thế nào.
Đế chế La Mã từng thống trị một phần rất lớn của thế giới cổ đại. Ngày nay, Rome không còn là trung tâm của một đế chế đi chinh phục thiên hạ. Nhưng những gì còn lại của đế chế ấy - Colosseum, Forum Romanum, Pantheon, những con đường, quảng trường và vô số lớp kiến trúc - lại khiến cả thế giới tìm đến Rome.
Ngày xưa, La Mã đưa thế giới về Rome bằng quyền lực, ngày nay, Rome lôi cả thế giới về Rome bằng lịch sử. Đấy mới là thứ đáng suy nghĩ.
Những thứ người La Mã xây cách đây hàng nghìn năm, trong mắt một số người có thể chỉ là “đồ cũ”, hôm nay lại là tài sản văn hóa và kinh tế khổng lồ. Người ta mua vé máy bay, khách sạn, ăn uống, đi bộ hàng cây số chỉ để được nhìn những thứ mà người xưa không hề nghĩ sẽ trở thành “tài nguyên du lịch”.
Cái cũ, nếu biết giữ, đôi khi kiếm tiền lâu hơn cái mới rất nhiều.
Hà Nội cũng không cần biến thành Rome và muốn thành Rome cũng không thể. Nhưng Hà Nội có thể học một điều rất đơn giản từ Rome, đừng coi tuổi tác của thành phố là thứ cần phải xóa đi để trở nên hiện đại.
Không phải công trình cũ nào cũng đáng giữ. Có những công trình xuống cấp nghiêm trọng, không còn phù hợp công năng hoặc không có giá trị đáng kể thì việc thay thế là bình thường.
Nhưng trước khi phá một thứ, câu hỏi không nên chỉ là: “Nó có thể thay bằng cái gì đẹp hơn? Mà phải là: “Nếu phá nó, Hà Nội mất cái gì?”
Mất một tòa nhà thì có thể xây một tòa nhà khác. Mất một góc phố thì có thể làm một quảng trường khác. Nhưng mất một lớp ký ức đô thị thì không có nhà thầu nào nhận xây lại theo đúng hợp đồng. Đây mới là chỗ KTS cần thể hiện bản lĩnh.
Một KTS giỏi không phải người lúc nào cũng nói “xây”. Đôi khi phải nói “đừng phá”. Một người làm quy hoạch có tầm nhìn không chỉ nhìn thành phố trên bản vẽ hôm nay, mà phải tưởng tượng nó sau 50, 100 năm.
Một nhiệm kỳ có thể kết thúc, một dự án có thể hoàn thành, một lễ khánh thành có thể diễn ra trong một buổi sáng. Nhưng thành phố sẽ phải sống với quyết định ấy hàng chục năm, thậm chí hàng thế kỷ.
Cho nên đừng quá tự hào vì hôm nay ta có thể phá được một thứ cũ. Cái đáng tự hào hơn là đã đủ hiểu biết để không phá một thứ mà ngày mai muốn tìm lại cũng không còn.
Hà Nội không cần biến thành bảo tàng. Nhưng Hà Nội cũng không cần biến thành một thành phố showroom, nơi mọi thứ đều mới, sạch, bóng và vô danh. Một thành phố đáng sống phải có những lớp thời gian.
Có cái rất cũ, có cái vừa cũ, có cái mới. Và có cả những thứ hôm nay chúng ta chưa biết sẽ trở thành di sản của ngày mai. Đó mới là phát triển bền vững, xây cái mới mà vẫn giữ được cái đáng giữ. Bởi nếu cứ mỗi lần muốn hiện đại hóa lại phải xóa một phần ký ức, thì đến một lúc nào đó chúng ta sẽ có một Hà Nội rất hiện đại. Chỉ có điều, câu hỏi khó nhất lúc ấy sẽ là “Hà Nội nằm ở đâu?”
Với KTS, có lẽ đó mới là câu hỏi đáng sợ nhất. Bởi cuối cùng, họ không chỉ thiết kế nhà mà họ đang thiết kế ký ức mà thành phố sẽ để lại cho những người chưa sinh ra.
Và một ngày nào đó, chính những người chưa sinh ra ấy sẽ là “hội đồng nghiệm thu” công bằng nhất. Họ không biết ai đã ký bản vẽ, không biết ai đã chủ trì dự án, không biết ai đã cắt băng.
Họ chỉ biết một điều, thành phố này có đáng sống hay không, và nó còn là Hà Nội hay không.
HIỆU MINH 28.09.206
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire
Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.