Thọ Nguyễn - Chuyện Budapest (1)

 

Tôi từng đến Budapest nhiều lần và cảm thấy nó rất ít thay đổi. Lần này cũng vậy, vẫn là các công trình mang ánh hào quang của quá khứ đế quốc Áo-Hung, từ hệ thống tàu điện ngầm metro cùng các nhà ga hoành tráng, đến những tòa lâu đài lừng lững hai bên sông Đa-Nuyp.

Phố xá vẫn giữ mặt tiền nhà cũ, không sơn sửa. Nông thôn Hungary về cảnh quan cũng không khác gì những năm trước. Hungary là đất du lịch nên xe taxi rất nhiều. Tất cả đều sơn màu vàng và hoạt động qua Uber. Taxi truyền thống gọi điện thoại đã biến mất hoàn toàn. Hầu hết lái xe tôi gặp đều biết nói bập bẹ tiếng Đức. Thậm chí còn đủ để pha trò.

Khi đi qua sân vận động Ference Puskas, tôi hỏi cậu lái taxi : Có phải đây từng là sân Népstadion (Sân vận động Nhân dân) không ? Anh ta trả lời bằng tiếng Đức : Ja, Volksstadion ! (tiếng Hung Nép = nhân dân, tiếng Đức =Volk). Rồi hai chúng tôi liệt kê một loạt khái niệm ngày xưa : Néphadsereg : Quân đội nhân dân ; Népköztársaság = Cộng hòa nhân dân ; Népszabadság = Báo Tự do Nhân dân (báo của đảng Công nhân xã hội chủ nghĩa Hungary trước 1990). Cậu ta cười to : Cái gì cũng “Nhân dân” mà nhân dân chẳng có gì cả !

Sau 1990, các từ Nép đều bị bỏ khỏi các tên gọi mỹ miều đó. Chỉ còn Cộng Hòa Hungary và quân đội Hungary. "Sân vận động Nhân dân" giờ mang tên Ferenc Puskas, cầu thủ huyền thoại của những năm 1950-1960. Puskas từng là thiếu tá Quân đội Nhân dân, đá cho đội bóng nhà binh Honved (Honved giống như đội Thể Công ở ta. Biết đâu sau này sân Hàng Đẫy sẽ được mang tên Ba Đẻn, sau khi bạn ấy qua đời).

Nhưng nhật báo cánh tả "Tự do Nhân dân" (Népszabadság) vẫn giữ nguyên tên đó. Khi đảng còn cầm quyền, báo không có cạnh tranh nên in mỗi ngày gần 700.000 bản. Sau 1990 báo được tư nhân hóa và một nhà tư bản cấp tiến ở Áo nắm cổ phần chính. Vì không còn được “nhân dân” mua đọc nhiều như trước nên đến năm 2008 ấn bản giảm xuỗng chỉ còn 121.000 tờ/ngày. Dù sao vẫn là báo có ấn bản cao nhất Hungary.

Trớ trêu thay, từ tờ báo của một đảng toàn trị, Népszabadság đã trở thành lá cờ đầu của báo chí tự do, rất được ưa chuộng. Báo được coi là tiếng nói bảo vệ công bằng xã hội, trung thực và có tính khái sáng cao. Rất nhiều vấn đề hóc búa nảy sinh trong quá trình dân chủ hóa đất nước được mổ xẻ bởi các phóng sự điều tra chất lượng cao.

Năm 2010 Viktor Orban lên cầm quyền lại gây ra một điều trớ trêu khác : Chính ông cựu đảng viên cộng sản Orban, người từng đấu tranh cho Hungary thoát khỏi con đường toàn trị lại là người bức tử tờ Népszabadság.

Nền “Dân chủ phi tự do” (illiberale democracie) của Orban dựa vào một trong những trụ cột là hệ thống báo chí có chỉ đạo. Bên cạnh việc siết chặt luật báo chí, Orban lập ra cơ quan kiểm soát báo chí NMHH, một kiểu “Ban tuyên huấn” để khống chế ngôn luận. Bằng nhiều thủ thuật về thuế má và kinh tế NMHH đã bức tử Népszabadság. Sáng hôm 08.10.2016 toàn bộ nhân viên tòa báo đến làm việc mới biết là lần này “Nhân dân” mất tự do thật sự. Tờ báo bị đóng cửa theo “Luật báo chí”. Cả khối EU đã sửng sốt về sự kiện này. Rất nhiều báo chí thiên hữu đã lên tiếng ủng hộ tờ báo từng bị coi là “Thổ tả” (mà vào lúc bị đóng cửa vẫn đủ sức bán gần 40.000 tờ/ngày).

Tất cả bốn ông taxi mà tôi gặp đều vui mừng vì chế độ Orban sụp đổ. Biết tôi là dân truyền hình, một bác tài còn chê các kênh TV nhà nước Hung : Bọn chúng bôi nhọ, nói xấu người ta mà không cho người ta cơ hội thanh minh. (Bịa chuyện bôi xấu gia đình Peter Magyar trong lúc tranh cử).

Buổi sáng điểm tâm ở khách sạn, tôi gặp một kỹ sư tên là Bela. Anh nói : "Tôi không biết Magyar thế nào, vì cậu ấy cũng là người từ Fidesz ra, nhưng tôi bầu cho cậu ta, chỉ để thoát cái gông Orban".

Bela nói tiếp : Orban thối nát như vậy mà vẫn được hơn 30 % cử tri bầu vì ở nông thôn còn nhiều người lạc hậu và kém hiểu biết…Tôi không ngờ Orban, một kẻ từng tham gia đấu tranh để buộc Liên-Xô phải rút ngay 100.000 quân khỏi Hungary tháng 6.1991 lại là kẻ xây dựng chủ nghĩa tư bản mafia kiểu Nga ngày nay.

Từ sau 1990 đến 2010 là thời kỳ phát triển ngoạn mục của kinh tế Hungary. Rất nhiều công ty nhỏ và vừa ra đời từ đống đổ nát của kinh tế nhà nước. Họ tự do cạnh tranh. Nhưng chủ nghĩa tư bản bè cánh, tham nhũng của Orban đã làm cho những công ty nhỏ (trong đó có công ty của Bela) khốn khổ. Mọi quyền lợi rơi vào tay bọn cá mập trong các Mafia hết. Hy vọng là tới đây tụi tôi dễ thở hơn…

Đó là suy nghĩ của người lao động đang phải giành giật với cuộc đời. Những người đã an vị, từng hưởng đặc quyền trong chế độ toàn trị thì nghĩ sao ?

 

Nhờ sự móc nối của bạn Nguyên, cựu sinh viên đại học BME, tôi may mắn được gặp hai người cộng sản về hưu. Tôi hẹn hai ông bạn già gặp nhau sáng 08.06 tại câu lạc bộ sĩ quan Stefanya Palace. Cả hai ông, Laszlo Botz và István Losonczi đều từng là đảng viên đảng Công nhân xã hội chủ nghĩa Hungary trước 1990. Cả hai ông cùng thở phào nhẹ nhõm khi trút được gánh nặng Orban.

Tiến sĩ Laszlo Botz (82) từng là đại tá quân báo của Quân đội Nhân dân Hungary. Sau ngày thể chế thay đổi, ông ở lại quân đội và lên đến chức trung tướng, Tổng cục trưởng Quân báo (Hungarian Military Interligence Office MIO). Năm 2010, ông đã viết một khảo luận khoa học về việc định hướng mới cho quân báo Hungary sau khi rời khối Warzawa, tham gia khối NATO : New Tasks of the Hungarian Military Intelligence Office after NATO Accession [1]

Ông Istvan Losonczy (84) là cựu nhân viên đài Truyền hình MTV. Vì giỏi tiếng Anh nên cuối năm 1972 ông được sung vào bộ đội để sang Việt Nam phục vụ trong Ủy ban giám sát hiệp định Paris ICCS [2]. Ông làm sĩ quan liên lạc, lên đến thiếu tá rồi xuất ngũ trở về nghề truyền hình. Hai ông cùng đến Sài Gòn trong đợt đầu tiên hôm 28.01.1973. Sự hiện diện của các binh sĩ Hungary và Ba Lan tại Nam Việt Nam trước tháng 4.1975 được tôi kể đến trong chương 3 “Xuyên Qua Mọi Chiến Tuyến” và bài viết “Tại Sao Hungary và Ba Lan ?”.[3]

Cả hai ông đều nói thạo tiếng Anh và cả ba chúng tôi đều biết rõ về ICCS, về Thomas Polgar [4] trùm CIA tại Sài Gòn trước 30.04.1975, về “Decent Intervall” [5] của Frank Snepp nên cuộc gặp gỡ rất hiệu quả, không phải giải thích cho nhau về bối cảnh. Ông Botz đưa tôi xem cuốn sách “Magyar Katonák Dél-Vietnámban 1973-1975” (Quân đội Hungary tại Nam Việt Nam 1973-1975) do ông chủ biên năm 2025.

Tuy không đọc được tiếng Hung, nhưng chỉ lật qua vài trang, xem hình ảnh là tôi hiểu ngay giá trị của sách. Vì chỉ còn mỗi quyển đó nên ông Botz không thể tặng tôi. Ông cho bạn Nguyễn Đức Thuần, thành viên hội hữu nghị Hung-Việt, địa chỉ cửa hàng sách. Thuần gọi đến đó thì biết là còn 3 quyển trên giá. Thế là anh phóng xe đi ngay. Hai tiếng sau Thuần quay lại Câu lạc bộ tặng tôi quyển sách quý giá.

Nó quý giá không chỉ vì những câu chuyện kể mà tôi tin chắc là sẽ rất cảm động của các thành viên trong phái đoàn. Nó quý giá còn vì rất nhiều tư liệu quý mà ông sĩ quan tình báo đã thu thập được từ các kho lưu trữ quốc tế. Có những việc mới được bạch hóa sau 50 năm.

Tôi nghĩ lúc nào đó sẽ phải kể lại về những góc khuất của cuộc chiến từ cuốn sách này. Nhưng để làm được việc đó phải dịch từ tiếng Hung sang tiếng Việt. Ông già 82 tuổi không hứa cho tôi bản pdf, vì ông phải liên hệ xin phép nhiều chỗ. Ông nói đã tặng cho “Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam” một bản pdf để mong họ dịch ra tiếng Việt.

Vậy mong bạn nào trong Hội hữu nghị Hung-Việt, Hội hữu nghị Việt-Hung hoặc Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam có trong tay bản điện tử đó có thể cho tôi xin. Tôi sẽ nhờ Google dịch sang tiếng Việt. Lão già U80 này chưa nghĩ ra cách nào để dịch gần 400 trang sách in từ tiếng Hung sang Việt.

(Còn tiếp)

[1] New Tasks of the Hungarian Military Intelligence Office after NATO Accession

[2] International Commission of Control and Supervising = Ủy ban quốc tế kiểm soát và theo dõi hiệp định Paris 1973

[3] https://tho-nx.github.io

[4] Thomas Polgar 1922-2014, người Mỹ gốc Hungary, phụ trách CIA tại Sài Gòn trước 30.4.1975. Giữa ông Polgar và phái đoàn Hungary có nhiều liên hệ bí hiểm.

[5] Frank Snepp, nhân viên CIA tại Sài gòn, phụ tá của Polgar, tác giả cuốn “Decent Interval” đầy tranh cãi

THỌ NGUYỄN 11.06.2026