Quân Nguyễn - Phước Tuy, nỗi buồn tháng Tư

Thêm một tháng Tư nữa - tháng Tư thứ 51 kể từ năm ấy. Bao nhiêu ký ức tưởng đâu đã chôn vùi trong quá khứ. Nhưng không, chúng vẫn âm thầm len lỏi đâu đó nơi tâm hồn, để khi tháng Tư về, chúng tái hiện trong tâm trí như một khúc phim buồn quay chậm...

Tỉnh Phước Tuy (Bà Rịa) cách thủ đô Sài Gòn 100 cây số về hướng đông. Khách thập phương xuống Vũng Tàu tắm biển đều đi ngang qua Phước Tuy theo quốc lộ 15.

Trước năm 75, quốc lộ 15 thường bị “đắp mô” ở đoạn từ Phú Mỹ đến Long Thành. Hồi đó “mấy ổng” hay đặt mìn trên quốc lộ này rồi lấy lá cây phủ lên, gọi là "đắp mô" nhằm cản trở giao thông. Con người Phước Tuy hiền hòa, tình nghĩa, lấy chữ tín làm trọng trong đối nhân xử thế.

Biểu tượng của tỉnh lỵ Phước Tuy là một cái château d’eau (bồn chứa nước) hình tròn, trên nóc là mái che hình cây dù được xây từ thời Pháp, chân đế của tháp làm phòng Thông Tin (sau này gọi là nhà tròn). Château d’eau này tạo nên một ngã sáu ngay đầu đường Thành Thái. Các còi báo động giới nghiêm của Bà Rịa được gắn trên tháp nước này, hướng ra 4 phía để nơi nào cũng có thể nghe được tiếng còi hụ. Mặt đáy của bồn nước là nơi chim én thường làm tổ. Mỗi sáng đi học ngang qua nơi đây, nhìn từng đàn én bay lượn trong ánh nắng mai, cảm giác thật yên bình.

Từ đầu tháng Ba đến giữa tháng Tư năm 1975, tin tức chiến sự trên TV và radio dồn dập mỗi ngày từ khi mất cao nguyên trung phần, rồi đến vùng 1 thất thủ. Vùng 3 và vùng 4 chỉ còn tính bằng ngày. Những gia đình có thân nhân trong quân đội đã dự đoán được “phía bên kia” sẽ không dừng lại để chờ bất cứ một hiệp định ngừng bắn nào nữa. Bởi vì họ đang thắng như chẻ tre. Phước Tuy lại nằm trên con đường tiến về thủ đô Sài Gòn, cho nên sớm muộn gì cũng sẽ mất. 

Ngày 20 tháng 4, Sư đoàn 18 bộ binh rút quân khỏi Xuân Lộc ngang qua ngõ Phước Tuy. Có vài chú quân nhân thuộc sư đoàn này ghé nhà tôi cho hay tình hình không thể cứu vãn, phải chuẩn bị tản cư. Một ngày sau đó, Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu đọc diễn văn từ chức trên TV. Tình hình càng trở nên bi đát.

Khoảng 5 giờ chiều thứ Bảy, ngày 26 tháng 4 năm 1975, những đợt pháo kích đầu tiên xuất phát từ phía núi Dinh bắt đầu dội xuống tỉnh lỵ Phước Tuy, châm ngòi cho một cuộc tấn công. Lúc đầu chỉ nghe vài tiếng nổ lớn ở phía nhà đèn gần sân vận động Đoàn Kết, vài phút sau, những tiếng nổ đinh tai nhức óc càng lúc càng dữ dội và lan ra khắp nơi. Liên tiếp những loạt đạn pháo kích trút hết mọi căm hờn nã xuống tỉnh lỵ nhỏ bé của tôi. Còi báo động ở Phòng Thông Tin vang lên từng hồi.

Trước đây tôi đã từng nghe những tiếng nổ vọng về từ miệt Đất Đỏ, nhưng nó ở khá xa trung tâm tỉnh lỵ nên không cảm thấy sợ. Lần này những tiếng nổ nghe sát bên tai cùng với sức ép của không khí mạnh đến tức ngực và khó thở. Những cột khói đen ngòm bốc lên bao phủ bầu trời trung tâm tỉnh lỵ. Mọi người trong xóm tôi bắt đầu hoảng loạn, ai nấy đều xách túi đồ ra đường chuẩn bị chạy giặc. Ông Ba Bắc trong xóm tôi có chiếc xe vận tải mui kín chuyên chở đồ légume từ Đà Lạt về Sài Gòn, ông Ba kêu mọi người lên xe để ông chở đi chạy giặc. Lúc đó, ai cũng chuẩn bị sẵn một túi đồ cá nhân gồm gạo sấy và đồ hộp, khi cần tản cư là phóng đi liền.

Mọi người trong xóm tôi ùa lên chiếc xe tải của ông Ba. Có khoảng 30 người trên xe, ông Ba lái xe theo hướng quốc lộ 15 ra Vũng Tàu. Ngồi trên xe, tôi có cảm giác như đạn pháo kích đang nổ ngay sau đuôi xe. Dọc đường, có nhiều người lính Việt Nam Cộng Hòa buông súng và cởi bỏ bộ đồ lính lại trên đường cùng những chiếc honda 67. Những đoàn người hối hả chạy bộ ra hướng Vũng Tàu tránh pháo kích. Nhiều người dân lành đã ngã xuống trong làn khói đen dày đặc xung quanh đài tưởng niệm chiến sĩ Việt Nam-Úc Đại Lợi sau những tiếng nổ kinh hoàng.

Ông Ba cho xe qua cầu Cỏ Mây rồi dừng lại nghe ngóng tình hình. Từ cầu nhìn về phía Bà Rịa, quang cảnh thật kinh hoàng, khắp nơi chìm trong khói đen mù mịt, những cột lửa bốc cao ở một vài nơi sáng rực cả một vùng. Tôi nghe ông Ba lẩm bẩm :”Sao không thấy bên mình phản pháo lại...điệu này chắc bỏ chạy hết rồi”. Thật ra những ngày cuối cùng của tháng Tư, binh lực Việt Nam Cộng Hòa gần như kiệt quệ sau khi bị người bạn đồng minh bỏ rơi cùng với sự thất thủ của Quân đoàn 1 và Quân đoàn 2, tựa như hiệu ứng domino, ngã rạp liên tiếp từ quân cờ đầu tiên cho đến quân cờ cuối cùng không cách gì ngăn lại. Sự cầm cự nếu có, chỉ nhằm làm chậm đà tấn công của phía bên kia để có thêm thời gian tản cư.

Ông Ba tiếp tục cho xe chạy về hướng Vũng Tàu. Có lẽ ông vẫn còn một chút hy vọng là Vũng Tàu sẽ được cố thủ chờ viện binh từ Sài Gòn xuống tiếp ứng qua ngõ đường biển. Một gia đình cùng xóm tôi đã xuống xe tại căn cứ hải quân Rạch Dừa để lên một chiếc tàu Mỹ. Nghe đâu sau đó gia đình này đã đến đảo Guam rồi đến Mỹ. Tối hôm đó, xe dừng ở bãi trước Vũng Tàu cho mọi người ngả lưng dưới những gốc cây bàng.

Sáng hôm sau, ông Ba quyết định quay về Rạch Dừa, có lẽ ông e rằng sẽ có một trận pháo kích tương tự nhắm vào thị xã Vũng Tàu. Chiếc xe dừng tại một vườn dừa cho mọi người xuống tá túc. Khu vườn rộng rãi trồng rất nhiều cây dừa dọc ngang có thể tránh đạn, các con mương ươm đầy những cây dừa non có thể làm hầm trú đạn. Đêm đó mọi người quấn mền dựa lưng quanh những gốc dừa chợp mắt. Trưa hôm sau, ngày 27 tháng 4, radio báo tin Phước Tuy đã hoàn toàn thất thủ. Mọi người lặng lẽ nhìn nhau ...Lúc đó họ chỉ nghĩ đến những người thân của mình trong quân đội đang còn kẹt lại đâu đó trong cuộc chiến.

Ngày hôm sau, ông Ba đưa mọi người quay về Bà Rịa, cầu Cỏ Mây đã bị giật sập, phải đi ghe qua sông. Tôi nhìn thấy có nhiều xác người lính thủy quân lục chiến trôi bập bềnh dưới dòng nước...Viết đến đây, tôi xin cúi đầu tạ ơn ông Ba đã dang rộng vòng tay để đưa gia đình tôi và những người hàng xóm đi tránh đạn. Nếu không có ông Ba, có thể bây giờ tôi đã không còn ngồi đây để viết lên những dòng này. Nguyên một dãy phố, trong đó có nhà tôi, đã bị trúng đạn pháo kích cháy rụi.

Ngày 1 tháng 5 năm 1975, tôi và vài đứa bạn hàng xóm rủ nhau ra phòng thông tin xem bộ đội ra sao. Tháp nước vẫn còn đó, phòng thông tin có nhiều lỗ đạn. Tôi ngước lên, cái bồn nước vẫn còn nguyên vẹn, nhưng đàn chim én đã không còn bay lượn dưới nắng mai như mọi ngày. Có lẽ chúng đã cảm nhận có một cái gì thay đổi. Lòng tôi nặng trĩu một nỗi buồn mênh mang vô vọng…

Không biết bao nhiêu người dân lành quê tôi đã vĩnh viễn nằm xuống ngày hôm đó bởi những quả pháo kích oan nghiệt? Con số đó cho đến giờ vẫn còn được giữ kín để niềm hân hoan của bên chiến thắng được trọn vẹn, một chiến thắng mà“có triệu người vui và triệu người buồn” (theo lời của ông Võ Văn Kiệt).

Đã hơn nửa thế kỷ trôi qua, ngày hôm ấy vẫn chưa khi nào phai nhạt trong tâm trí tôi, một ngày đáng nhớ, một ngày đáng buồn, một ngày đã làm cho hàng triệu người phải bàng hoàng suy nghĩ khi thân phận họ không còn là một công dân Việt Nam trên chính quê hương mình.

Cho tôi xin lại một ngày, ở nơi thành phố cũ

Cho tôi xin lại một đời, một đời sống với quê hương

Cho tôi đi lại đoạn đường, hàng cây vương dài bóng mát

Cho tôi an phận ngàn đời, bên bờ đê vắng làng tôi.

QUÂN NGUYỄN 26.04.2026