Nguyễn Thông - Nhặt nhạnh từ chuyến đi (3)

 

Trưa 05.10.26, tàu đã qua ga Cẩm Giàng chặng dài rồi, sắp dừng ga Gia Lâm, lòng còn bâng khuâng. Vẫn chập chờn hình ảnh khu nhà tàn tạ di tích Tự lực Văn đoàn ven đường sắt, nới từng có túp hàng nước nhỏ được Thạch Lam viết nên “Hai đứa trẻ”.

Thương thế hệ có bao nhiêu người tài bị chôn vùi, lãng quên chỉ bởi cuộc bể dâu ý thức hệ. Người ta nhân danh này nọ để chém giết nhau thì việc “giết” một cái tên chỉ là chuyện nhỏ.

Nhân chuyện Cẩm Giàng - Nhân văn Giai phẩm, sực nhớ mấy hôm rồi nổi lên vụ vừa vui vừa buồn. Ở xứ Thanh. Chính quyền tỉnh Thanh Hóa (một trong vài tỉnh thoát được cuộc sáp nhập giữa năm ngoái 2025) đã làm được điều khá hợp lòng người: Đặt tên đường Hữu Loan cho một đường phố ở phường Hạc Thành ngày 09.10, và sau đó một phố khác ở phường Bỉm Sơn cũng vinh dự mang tên tác giả “Màu tím hoa sim”, “Đèo Cả”, “Những làng đi qua”… ngày 17.10.

Người ta từng đặt câu hỏi Hữu Loan có tội gì với chế độ/chính quyền/nhà nước mà bị phủi, lãng quên, chôn vùi như vậy. Cũng không ít dư luận đồ rằng bởi ông tham gia nhóm Nhân văn Giai phẩm.

Xin thưa, Nhân văn Giai phẩm đâu phải thực dân phát xít, phản động phá hoại, phản dân hại nước như bị tuyên truyền méo mó. Những cá nhân và thế lực vùi dập Nhân văn Giai phẩm đã và đang bị lãng quên, còn các thành viên của nhóm vẫn tồn tại trong lòng người tử tế. Lịch sử dù đôi lúc bị chà vò bởi bàn tay kẻ có quyền, nhưng về cơ bản vẫn công bằng theo bản chất vốn có của nó.

 

Thì cứ tạm cho việc tham gia nhóm Nhân văn là có tội với chính quyền đi, nhưng trường hợp Hữu Loan hoàn toàn không phải vậy. Hữu Loan không tham gia nhóm Nhân văn với tư cách thành viên, càng không phải trụ cột, chủ công. Không tin, cứ đọc cuốn tư liệu công phu “Nhân văn Giai phẩm - Sự kiện và nhân chứng” của đại tá, nhà văn Thái Kế Toại rõ ngay. Cần nói thêm rằng, ở xứ này, không ai hiểu Nhân văn tận chân tơ kẽ tóc, khách quan, tử tế bằng bác Thái Kế Toại.

Hữu Loan, như không ít văn nghệ sĩ, nhà văn, nhà thơ, họa sĩ, có tác phẩm đăng trên các Giai phẩm (mùa xuân, mùa thu). Những giai phẩm này được xuất bản công khai, có giấy phép, công chúng yêu thích. Nhưng nó bị chính quyền căm ghét thì tác giả trở thành phản động, chống đối.

Cho nên, gán cho Hữu Loan là thành viên Nhân văn Giai phẩm là cách hiệu quả nhất để trừng trị ông. Họ căm ghét một con người tử tế, khí phách, quyết liệt với cái xấu cái ác, không chịu luồn cúi, nịnh bợ như số đông “sĩ” an phận.

Đó là cái thời người tốt phải chịu thua đám đông xấu ác. Nếu cuộc nhân sinh, cụ thể là đời sống văn nghệ những năm ấy, còn chút gì an ủi thì chính là có những Hữu Loan, Nguyên Hồng...

Rồi tới ngày nào đó, những Nhất Linh, Khái Hưng, Trần Trọng Kim, Hoàng Xuân Hãn, Hữu Loan, Nguyễn Bính, Trương Vĩnh Ký, Phan Thanh Giản… (hiện lẻ tẻ có những con đường tỉnh lẻ mang tên họ) được trả về vị trí xứng đáng với tầm danh nhân. Tác phẩm, công trình của họ sẽ được ghi nhận đàng hoàng.

Những di sản như khu di tích gia tộc Nguyễn Tường gắn với anh em nhà Nhân văn Giai phẩm ở gần ga Cẩm Giàng, hoặc căn nhà đổ nát của gia đình Hữu Loan tại Nga Sơn (Thanh Hóa) sẽ được chính quyền tử tế trân trọng tu bổ, phục dựng, thành di tích văn hóa, gìn giữ cho mai sau. Hậu sinh sẽ tới đó tìm hiểu, ghi nhận, biết ơn tiền nhân, chứ không giống chỉ thuận chân tới những lăng mộ đền đài cho phải phép.

(Còn tiếp)

Ảnh : 1. Căn nhà đổ nát của gia đình thi sĩ Hữu Loan ở Nga Sơn (Thanh Hóa), nơi ông và vợ con từng sống mấy chục năm - Ảnh từ FB Thái Hạo.

2. Đường Hữu Loan ở xứ Thanh - Ảnh FB Phạm Xuân Nguyên

NGUYỄN THÔNG 21.10.2026

Nguyễn Thông - Nhặt nhạnh từ chuyến đi (2)

Nguyễn Thông - Nhặt nhạnh từ chuyến đi (1)