Hoàng Quốc Dũng – Nghịch lý của tự do

 

Người có không biết quý, người không có lại tưởng mình có

Có một nghịch lý khá kỳ lạ trong cách con người nhìn nhận tự do: Người có tự do đôi khi không nhận ra mình đang có, còn người không có tự do lại có thể tin rằng mình đang được hưởng trọn vẹn, thậm chí đầy đủ hơn bất kỳ ai.

Đó không đơn thuần là câu chuyện biết trân trọng tự do hay không, mà còn là sự lệch lạc trong nhận thức, khi con người đánh giá hoàn toàn sai về mức độ tự do của chính mình và của xã hội nơi mình đang sống.

Ở những xã hội dân chủ như Pháp, tự do đã trở thành một phần quá quen thuộc của đời sống. Người dân có thể công khai chỉ trích chính phủ, chế giễu tổng thống, biểu tình phản đối chính sách, thành lập các tổ chức đối lập. Những quyền ấy bình thường đến mức đôi khi người ta quên rằng tại nhiều nơi khác trên thế giới, thực hiện những hành động tương tự có thể phải trả giá rất đắt.

Tất nhiên, phê phán chính quyền không có nghĩa là không biết quý trọng tự do. Trái lại, đó chính là một trong những biểu hiện quan trọng nhất của tự do. Điều đáng ngạc nhiên là có những người được hưởng những quyền ấy hằng ngày nhưng lại coi thường chúng, thậm chí ngưỡng mộ những chế độ độc tài, nơi tuyệt đối không cho phép người dân có được các quyền tương tự. Không hiếm những cá nhân và tổ chức chính trị đang lợi dụng chính các quyền tự do dân chủ để cổ vũ, đòi hỏi thiết lập một chế độ độc tài nơi mà quyền cất tiếng nói của chính họ sẽ bị tước bỏ.

Cái giá của những người đi tìm tự do

Lịch sử đã chứng kiến biết bao con người sẵn sàng đánh đổi cả tính mạng để tìm đến tự do. Những người Đông Đức liều mình vượt qua Bức tường Berlin, bất chấp họng súng của lính biên phòng. Những thuyền nhân Việt Nam sau năm 1975 lênh đênh trên những con thuyền mong manh giữa biển khơi, đối mặt với bão tố, đói khát, hải tặc và cái chết. Những người Bắc Triều Tiên bất chấp nguy cơ bị bắt giữ, thậm chí mất mạng để vượt biên, tìm đường thoát khỏi đất nước mình. Và còn biết bao con người ở những nơi khác trên thế giới đã phải bỏ lại quê hương, gia đình, tài sản, chấp nhận những hiểm nguy khôn lường chỉ để tìm kiếm một cuộc sống tự do hơn, tốt hơn.

Tại sao có những người sẵn sàng đánh đổi cả mạng sống để tìm kiếm tự do, trong khi những người khác đang được hưởng chính những quyền tự do ấy lại không biết quý trọng?

Một phần câu trả lời có lẽ nằm ở chỗ con người thường coi những gì mình được hưởng từ khi sinh ra là điều đương nhiên. Khi tự do đã trở thành một phần bình thường của cuộc sống, người ta dễ quên rằng nó không phải tự nhiên mà có. Nó là thành quả của những cuộc đấu tranh lâu dài, đôi khi phải trả giá bằng máu và nước mắt.

Tôi không phải là người chỉ biết đến tự do và chế độ độc tài qua sách vở. Tôi đã sống ở Việt Nam đến năm 35 tuổi mới có thể ra đi, từng có thời gian sống ngay tại Liên Xô, trái tim của thế giới cộng sản. Vì vậy, những suy nghĩ của tôi về tự do không chỉ đến từ lý thuyết, nó đến từ những gì tôi được « hưởng » ở cả hai nơi : 20 tuổi đã bị trục xuất khỏi Liên Xô vì tự do…

Tôi còn nhớ như in, ngày ấy ở miền Bắc Việt Nam, chúng tôi phải trùm chăn để lén nghe đài VOA…, bởi chỉ một việc như thế cũng có thể khiến người ta gặp rắc rối nghiêm trọng, thậm chí có nguy cơ tù đày. Nhảy đầm cũng bị cấm đoán, nghe nhạc vàng cũng không được. Tóc dài không xong, tóc ngắn cũng chẳng ổn; quần loe bị cấm, quần ống tuýp cũng cấm luôn. Tự do đến thế là cùng.

Những người trẻ sinh ra và lớn lên trong tự do ngày nay có lẽ khó tưởng tượng nổi những chuyện vô lý ấy. Khi ngay cả mái tóc trên đầu và chiếc quần trên người cũng không được tự do lựa chọn, thì mới thấy tự do không chỉ là những quyền chính trị cao siêu, mà bắt đầu từ những điều nhỏ nhặt nhất của cuộc sống.

Nhưng ở đời lại hay có những chuyện trái khoáy

Có những người sống trong những xã hội mà quyền tự do bị hạn chế nghiêm trọng, nhưng lại tin rằng mình đang được hưởng một nền tự do đầy đủ, thậm chí ưu việt hơn những nước dân chủ.

Điều đó có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân: Một nền giáo dục một chiều, sự kiểm soát thông tin, những lời tuyên truyền được lặp đi lặp lại, hoặc đơn giản là vì người ta chưa từng có cơ hội tiếp xúc với một cách sống khác.

Tất nhiên, không thể đánh đồng tất cả những người sống trong các xã hội thiếu dân chủ. Nhiều người hiểu rất rõ những giới hạn đối với quyền tự do của mình nhưng không có điều kiện hoặc không dám công khai nói ra.

Chính từ sự khác biệt trong nhận thức ấy, khi nhìn vào những cuộc biểu tình ở các nước dân chủ và những đụng đọ với cảnh sát, có người thấy đó là biểu hiện của một xã hội có tự do, trong khi người khác lại coi đó là bằng chứng rằng không có tự do.

Biểu tình có thể phản ánh những bất mãn và mâu thuẫn xã hội có thật. Nhưng việc người dân có thể công khai xuống đường phản đối chính quyền cũng cho thấy họ đang thực hiện một quyền tự do chính trị quan trọng. Không thể chỉ vì những điều xấu xa được công khai phơi bày mà kết luận rằng một xã hội xấu xa hơn một xã hội nơi người dân không được phép nói đến những điều ấy.

Nói đến đây, tôi chợt nhớ một câu chuyện tiếu lâm chính trị khá thú vị, có lẽ minh họa rõ hơn cả những lời giải thích dài dòng về nghịch lý của tự do.

Trong một cuộc biểu tình ở Pháp vừa qua, một viên cảnh sát hỏi một cô gái trẻ:

– Cô biểu tình để đòi hỏi điều gì?

– Tôi muốn thiết lập chế độ cộng sản ở Pháp!

Nghe xong, viên cảnh sát lập tức rút còng số tám, còng tay cô gái rồi tống vào nhà giam.

Cô gái vô cùng phẫn nộ, lớn tiếng phản đối:

– Các ông làm gì thế này? Tôi có quyền tự do biểu tình, tự do bày tỏ chính kiến! Các ông dựa vào đâu mà bắt tôi?

Viên cảnh sát thản nhiên trả lời:

– Tôi chỉ đang giúp cô thực hiện điều cô vừa đòi hỏi.

Sống ở đâu là một chuyện, nhưng hiểu biết về những gì diễn ra bên ngoài lại là chuyện khác. Không nhất thiết phải đi khắp thế giới mới hiểu được thế giới, nhưng muốn phán xét thiên hạ thì ít nhất cũng phải chịu khó mở mang đầu óc.

Vậy có thơ rằng:

Thân thể ở Đông Lao,

Suy nghĩ ra ngoài lao.

Muốn hiểu sự việc lớn

Đừng có mắc bệnh đao.

Nhật ký ngoài lao ngày 26/10/2026

HOÀNG QUỐC DŨNG