Hoàng Quốc Dũng – Nghịch lý của hai chữ độc tài

 

“Họa vô đơn chí, phúc bất trùng lai.” Câu này có lẽ rất hợp với Kylian Mbappé trong mấy ngày vừa qua.

Ngày 26/10, Quả bóng vàng 2026 được trao cho Harry Kane, tiền đạo người Anh đang chơi cho Bayern Munich. Mbappé về nhì. Kết quả này gây không ít tranh luận, bởi nhiều người cho rằng xét về kỹ thuật, tốc độ, khả năng tạo đột biến và hiệu quả ghi bàn, Mbappé xứng đáng được trao danh hiệu cao quý nhất của bóng đá thế giới.

Mất Quả bóng vàng đã buồn. Nhưng chưa hết. Ngay sau đó, Mbappé lại gặp họa vì hai chữ “độc tài”. Mà lần này, tai họa chẳng liên quan gì đến bóng đá.

Chuyện bắt đầu từ một trò đùa trên mạng. Trong một cuộc phỏng vấn trên chương trình The Bridge, Mbappé được hỏi về những bức ảnh chế lấy anh làm nhân vật chính. Anh kể rằng bức ảnh khiến mình buồn cười nhất là bức ghép khuôn mặt anh vào hình một nhân vật mà anh nghĩ là một nhà độc tài Trung Quốc. Nhân vật ấy chính là Mao Trạch Đông. Mbappé còn vui vẻ nói rằng anh thường dùng bức ảnh ấy để đùa với bạn bè.

Chỉ có thế!

Nhưng một đoạn video về câu nói ấy được lan truyền tại Trung Quốc và lập tức gây bão. Người ta nổi giận vì Mbappé đã gọi Mao Trạch Đông là nhà độc tài. Các hãng lớn như Dongpeng, Mengniu và Milkground lần lượt tuyên bố chấm dứt hợp tác quảng cáo với anh.

Chưa hết, đài truyền hình nhà nước Trung Quốc còn đình chỉ phát sóng các trận đấu thuộc giải vô địch Tây Ban Nha, La Liga, cùng những chương trình có Mbappé. Như vậy, không chỉ riêng anh mà cả giải bóng đá Tây Ban Nha, trong đó có Real Madrid, cũng bị vạ lây. Chủ tịch La Liga phải lên tiếng xin lỗi và tìm cách dàn xếp.

Một câu nói đùa có thể khiến Mbappé mất những hợp đồng quảng cáo béo bở, còn bóng đá Tây Ban Nha thì mất khán giả ở một thị trường khổng lồ.

Cuối cùng, ngày 27/10, Mbappé phải công khai xin lỗi. Đại ý lời tuyên bố của anh, dịch sang tiếng Việt, như sau:

“Trong một cuộc phỏng vấn gần đây, tôi đã bình luận về một hình ảnh của chính mình. Lời nói của tôi thiếu cân nhắc và giờ đây tôi hiểu rằng nó đã làm tổn thương nhiều người tại Trung Quốc cũng như các cộng đồng người Hoa trên thế giới. Tôi xin lỗi tất cả những ai đã cảm thấy bị xúc phạm bởi lời nói của tôi. Đó hoàn toàn không phải là chủ ý của tôi.”

Mbappé quen dùng chân kiếm tiền. Lần này, cái miệng làm khó cái chân.

Nhưng rốt cuộc anh đã nói sai điều gì?

Ở Pháp, gọi Mao Trạch Đông là nhà độc tài là một nhận định hoàn toàn bình thường. Trong diễn ngôn chính thống Trung Quốc, Mao lại là lãnh tụ vĩ đại, người giải phóng, cứu tinh dân tộc. Cùng một con người, cùng một lịch sử, nhưng bên này biên giới là điều hiển nhiên, bên kia lại thành lời xúc phạm.

Vậy một người được tôn làm cứu tinh thì không thể là độc tài?

“Cứu tinh” nói đến công lao mà người ta gán cho một nhân vật. “Độc tài” nói đến cách nhân vật ấy nắm giữ và sử dụng quyền lực. Hai điều ấy đâu có loại trừ nhau. Một người có thể góp phần giành độc lập hay thống nhất đất nước, rồi cai trị bằng đàn áp, bịt miệng báo chí và tiêu diệt đối lập. Công lao không phải giấy phép cho mọi hành động về sau. Mà trong lịch sử, đâu chỉ có Mao Trạch Đông. Ngay cả những người tự nhận là học trò của Mao cũng có thể vừa được tôn vinh là cứu tinh dân tộc, vừa cai trị đất nước bằng những phương pháp độc đoán

Mà cứu tinh của ai?

Với những người được hưởng thành quả của cách mạng, Mao có thể là ân nhân. Với những gia đình mất người thân trong các chiến dịch chính trị, nạn đói và những cuộc thanh trừng khiến hàng chục triệu người chết, ký ức hẳn khác. Không thể lấy niềm tự hào của người này bắt người kia quên mất nỗi đau.

Vấn đề bắt đầu khi lãnh tụ được đồng nhất với đất nước. Phê phán Mao trở thành xúc phạm Trung Quốc. Người cầm quyền được khoác lên mình cả dân tộc, khiến bất cứ lời chỉ trích nào cũng bị coi là chống lại hàng triệu con người. Nhiều nước khác cũng như vậy.

 

Chuyện Mbappé khiến tôi nhớ đến trang bìa tạp chí Le Point năm 2018, với hình Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và dòng chữ “Le dictateur” (Nhà độc tài). Tại Pháp, một số người ủng hộ Erdogan đã gây sức ép buộc tháo quảng cáo, thậm chí đập phá, đốt quầy báo.

Muốn phản đối việc lãnh tụ bị gọi là độc tài, họ dùng bạo lực để buộc người khác im miệng. Một cách thanh minh rất độc tài, lại còn được mang sang áp dụng ngay tại một nước dân chủ!

Họ có quyền nói Le Point sai, viết bài bác bỏ, biểu tình phản đối hay không mua báo. Nhưng người bán báo cũng có quyền bán một tờ báo mà họ thích hoặc không thích. Tự do ngôn luận đâu thể chỉ có giá trị khi người khác nói điều vừa tai mình.

Hai câu chuyện khác nhau, nhưng gặp nhau ở một điểm: thay vì tranh luận xem chữ “độc tài” có đúng hay không, người ta gây sức ép để chữ ấy biến mất. Một bên bằng đe dọa và bạo lực, một bên bằng cái giá thương mại đủ lớn để người nói phải xin lỗi.

Có thể hiểu Mbappé cần giữ hợp đồng. Không phải cầu thủ nào cũng muốn nhận thêm nghề đấu tranh chính trị. Nhưng lời xin lỗi của anh không thay đổi được cách Mao đã cai trị. Lịch sử đâu phải hợp đồng quảng cáo, muốn sửa điều khoản nào thì sửa.

Dĩ nhiên, “độc tài” cũng là chữ dễ bị lạm dụng. Muốn biết có đúng hay không, hãy xem người dân có được phản đối, báo chí có được điều tra và người cầm quyền có thể bị thay thế hay không. Những điều ấy đáng xét hơn sự giận dữ của người hâm mộ.

Một người được một số yêu mến vẫn có thể là nhà độc tài. Một người được tôn làm cứu tinh vẫn phải chịu sự phán xét của lịch sử.

Nếu tin lãnh tụ của mình không phải độc tài, ít nhất hãy để người khác được nói về ông mà không phải sợ. Bắt tất cả im miệng để chứng minh ông không độc tài thì quả là một nghịch lý.

Qua chuyện này mới thấy tác hại của độc tài thật ghê gớm. Chết hơn nửa thế kỷ rồi mà vẫn còn tác quái!

HOÀNG QUỐC DŨNG 28.10.2026