Tino Cao – Nước Pháp trong cơn vỡ mộng

 

Nước Pháp từ lâu vẫn khiến nhiều người trên thế giới ngưỡng mộ, và Paris đương nhiên có một phần công lao rất lớn trong chuyện ấy. Ai mà chẳng thích những đại lộ rợp bóng cây, những quán cà phê bên vỉa hè, những hiệu sách cũ, những bảo tàng và một đời sống văn hóa phong phú đến mức người ta có thể dành cả đời để thưởng thức mà vẫn chưa hết.

Nhưng sức hấp dẫn của nước Pháp còn nằm ở một chuyện khác, thực tế hơn nhiều. Đó là quan niệm về một xã hội mà người dân có quyền được chăm sóc sức khỏe, được học hành, được nghỉ ngơi và có thời gian sống cho bản thân, thay vì phải dành gần như toàn bộ cuộc đời để kiếm tiền trang trải những nhu cầu thiết yếu, làm trâu ngựa như xứ Mỹ.

Những quyền lợi ấy là thành quả của nhiều thế hệ người Pháp đã tranh đấu, đôi khi rất quyết liệt, để buộc nhà nước và giới chủ phải nhượng bộ. Đối với không ít người Mỹ, nhất là khi chi phí sinh hoạt ngày càng đắt đỏ, bảo hiểm y tế trở thành một khoản chi tiêu nặng nề và những cuộc tranh chấp chính trị liên miên khiến người ta mệt mỏi, nước Pháp dường như là một nơi đáng để tìm đến.

Năm 2025, số giấy phép cư trú lần đầu cấp cho công dân Mỹ tại Pháp tăng hơn 14 % so với năm trước. Con số này tôi tìm được trong một bài báo đăng trên The New York Times. Chẳng khó hiểu vì sao người ta lại muốn sống ở một đất nước có hệ thống phúc lợi xã hội phát triển, những kì nghỉ dài và một nền văn hóa biết trân trọng thú vui của đời sống.

Có điều, nước Pháp mà người nước ngoài thường hình dung qua những chuyến du lịch, những cuốn sách hay những bộ phim đã khác khá nhiều với nước Pháp mà chính người dân đang phải đối diện mỗi ngày. Trong những năm gần đây, đời sống của không ít gia đình Pháp ngày càng khó khăn. Giá sinh hoạt và nhà ở tăng cao, các dịch vụ công chịu áp lực ngân sách, hệ thống giáo dục gặp nhiều bất cập, trong khi khoảng cách giàu nghèo tiếp tục gây bất mãn. Những quyền lợi xã hội từng khiến nước Pháp được ngưỡng mộ vẫn còn đó, nhưng ngày càng nhiều người lo ngại liệu con cái họ có tiếp tục được hưởng một cuộc sống tương xứng với những gì cha mẹ họ đã có hay không. Và từ nỗi lo ấy, sự bất mãn đã tích tụ qua nhiều năm, chờ một dịp để bùng phát.

Mùa hè năm 2026 có lẽ là một trong những thời điểm khiến người Pháp cảm nhận rõ nhất sự thay đổi của cuộc sống. Những đợt nắng nóng liên tiếp từ cuối mùa xuân đẩy nhiệt độ Paris nhiều lần lên gần hoặc vượt 40 độ C. Những căn nhà cổ đẹp đẽ, vốn thích hợp với mùa đông lạnh giá, trở thành những căn phòng nóng hầm hập giữa mùa hè. Người dân phải dùng giấy bạc phản nhiệt che cửa sổ hoặc tìm đủ cách chống chọi với cái nóng trong những ngôi nhà không được trang bị máy điều hòa.

Trong khi các buổi trình diễn thời trang cao cấp vẫn được tổ chức giữa thời tiết khắc nghiệt, cơ quan y tế Pháp ghi nhận gần 8.000 trường hợp tử vong vượt mức trong những giai đoạn nắng nóng từ cuối tháng 5 đến tháng 8. Cháy rừng tàn phá nhiều khu vực, còn cuộc diễu hành Pride dự kiến tổ chức tại Paris cuối tháng 6 phải hoãn đến đầu tháng 10. Những chuyện ấy khiến hình ảnh một Paris thanh lịch, hào hoa, tao nhã, nơi người ta có thể nhẩn nha ngồi bên cốc cà phê giữa mùa hè, bỗng có phần thiếu thực tế. Biến đổi khí hậu đã trở thành chuyện phải đối phó ngay trong sinh hoạt hằng ngày, và nước Pháp cũng chẳng có cách gì tránh được những hậu quả mà cả thế giới đang gánh chịu.

Với người trẻ, nỗi bất an còn đến từ tương lai kinh tế và nghề nghiệp. Trí tuệ nhân tạo phát triển quá nhanh, nhiều ngành nghề đứng trước khả năng thay đổi sâu sắc, trong khi tăng trưởng kinh tế yếu và chi phí sinh hoạt cao khiến việc tự lập ngày càng khó khăn. Một học sinh trung học hôm nay có thể được chuẩn bị cho một nghề nghiệp mà mười năm nữa thị trường lao động chẳng còn cần đến nhiều như trước. Nhà trường cũng chưa chắc đủ khả năng giúp các em thích ứng với những thay đổi ấy. Chính trong hoàn cảnh này, các cuộc biểu tình bắt đầu từ học sinh ở vùng ngoại ô Paris từ hồi giữa tháng 9 đã nhận được sự hưởng ứng của nhiều tầng lớp xã hội.

Ban đầu, các em phản đối những điều kiện học tập xuống cấp, tình trạng thiếu giáo viên và những bất cập trong hệ thống giáo dục. Nhưng những yêu cầu ấy nhanh chóng gặp phải một sự bất mãn lớn hơn đang tồn tại trong xã hội Pháp, từ đời sống của người lao động đến khả năng duy trì hệ thống phúc lợi xã hội. Hàng trăm nghìn người xuống đường hôm 17 tháng 10 vừa qua là biểu hiện cô đọng nhất của sự bất mãn đó. Có lẽ những học sinh khởi xướng cuộc phản kháng cũng chẳng ngờ tiếng nói của mình lại được hưởng ứng mạnh mẽ đến thế. Bởi phía sau những yêu cầu sửa chữa trường lớp hay cải thiện điều kiện học tập là nỗi lo về tương lai mà nhiều thế hệ người Pháp đang cùng chia sẻ.

Trong khi ấy, chính trường Pháp vẫn chưa tìm được cách giải quyết những bất đồng đã kéo dài suốt nhiều năm. Nhiệm kỳ thứ hai của tổng thống Emmanuel Macron sắp kết thúc, quốc hội chia rẽ, các chính phủ liên tiếp gặp khó khăn trong việc tìm kiếm sự đồng thuận, còn những cuộc tranh cãi về ngân sách và chính sách xã hội tiếp tục làm người dân thất vọng. Cuộc bầu cử tổng thống mùa xuân năm 2027 đang đến gần, với phe cực hữu của Marine Le Pen đứng trước cơ hội khai thác sự bất mãn đối với các đảng phái cầm quyền.

Giữa tình hình ấy, việc ông Macron cùng phu nhân đi xem Céline Dion biểu diễn tối thứ Sáu, ngay trước ngày Paris bùng phát bạo lực, trở thành một chi tiết khiến nhiều người bàn tán. Dĩ nhiên, một tổng thống có quyền đi nghe nhạc khi ông thu xếp được thời gian, và chẳng ai có thể đòi hỏi ông phải hủy bỏ mọi sinh hoạt riêng cá nhân mỗi khi đất nước xuất hiện bất ổn. Nhưng trong chính trị, hình ảnh có khi lại gây phản ứng mạnh hơn cả những lời giải thích. Tối Chủ nhật, trong bài phát biểu trên truyền hình, ông Macron thừa nhận những yêu cầu chính đáng của người biểu tình, đồng thời lên án những kẻ lợi dụng tình hình để đập phá, phóng hỏa và cướp bóc.

Sự phân biệt ấy là cần thiết, bởi hàng trăm nghìn người xuống đường để đòi cải thiện cuộc sống không thể bị đánh đồng với những nhóm bạo lực gây bạo loạn. Một cửa hàng nhỏ bị cướp phá có thể là toàn bộ tài sản và sinh kế của một gia đình lao động. Những người chủ cửa hàng ấy chưa chắc đã khá giả hơn những người đang biểu tình ngoài đường. Phá hủy tài sản của họ chẳng đem lại lợi ích gì cho học sinh, giáo viên hay người lao động, chưa kể nó còn khiến công chúng mất thiện cảm hơn với phong trào phản kháng. Các nhóm chính trị cực đoan cũng có thể lợi dụng bạo lực để biện minh cho những chính sách an ninh cứng rắn của họ.

Điều đáng ngại nhất là những yêu cầu ban đầu của học sinh có nguy cơ bị bỏ quên giữa các cuộc tranh cãi về việc ai phải chịu trách nhiệm cho những ngày hỗn loạn này. Sau khi các đám cháy được dập tắt, cửa hàng sẽ phải được sửa chữa và đường phố trở lại sinh hoạt bình thường, nhưng những lớp học thiếu giáo viên thì vẫn còn đó, cùng với tất cả những khó khăn đã khiến học sinh phải xuống đường bày tỏ thất vọng từ cả tháng nay. Một bài diễn văn lên án bạo lực, dù cần thiết đến đâu, cũng không thể thay thế được những quyết định chính sách mà người dân đang chờ đợi.

Nghĩ về những chuyện vừa xảy ra, tôi lại thấy có một điều khá thú vị trong cách thế giới nhìn nước Pháp. Người ta thường say mê Paris như một thành phố của nghệ thuật, tình yêu và những thú vui thanh nhã, nhưng đôi khi quên rằng đây cũng là một trong những thành phố có lịch sử đấu tranh xã hội dữ dội nhất châu Âu. Từ cuộc đại cách mạng Pháp năm 1789 long trời lở đất, các cuộc cách mạng thế kỷ 19 đến phong trào sinh viên và công nhân tháng 5 năm 1968, người Paris đã nhiều lần xuống đường để tranh đấu cho những thay đổi mà họ cho là cần thiết. Nhiều quyền lợi xã hội được người Pháp hưởng thụ ngày nay cũng có nguồn gốc từ lịch sử đấu tranh ấy. Cho nên, việc người dân xuống đường phản đối chính phủ chẳng có gì xa lạ với truyền thống chính trị Pháp.

Nhưng cuộc phản kháng lần này gây suy nghĩ nhiều hơn bởi những người khởi xướng lại là học sinh trung học. Ở cái tuổi mà lẽ ra mối quan tâm lớn nhất là chuyện học hành, bạn bè, tình yêu và những dự định cho cuộc đời, các em đã phải lo lắng về điều kiện giáo dục, về nghề nghiệp trong tương lai và khả năng duy trì một cuộc sống tử tế trên chính đất nước mình. Một thế hệ lớn lên trong xã hội tự hào với lý tưởng tự do, bình đẳng, bác ái, nhưng lại cảm thấy những cơ hội dành cho mình ngày càng ít đi, hẳn có lý do để chất vấn những người đang điều hành đất nước.

Sự thất vọng ấy cũng chẳng riêng gì nước Pháp. Ở Mỹ và nhiều nước châu Âu khác, người trẻ đang phải đối diện với những câu hỏi tương tự về nhà ở, việc làm, giáo dục, môi trường và trách nhiệm của các thế hệ đi trước. Tôi nghĩ điều đáng quan tâm trong những cuộc biểu tình vừa qua chính là sự đổ vỡ của một niềm tin từng được xem là khá hiển nhiên ở nhiều xã hội phát triển, rằng con cái sẽ có một cuộc sống tốt hơn cha mẹ. Ngày nay, ngay cả ở những quốc gia giàu có, lời hứa ấy cũng chẳng còn bao nhiêu sức thuyết phục. Và nếu người trẻ bắt đầu nghi ngờ khả năng xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn bằng học hành, lao động và những nỗ lực của bản thân, thì cuộc khủng hoảng đã ảnh hưởng tới chính mối quan hệ giữa công dân với các thiết chế xã hội.

Hôm 17 tháng 10, giữa những cuộc tuần hành ở Paris, có những nhóm học sinh cùng cất tiếng hát La Marseillaise, bài quốc ca ra đời từ thời Cách mạng Pháp. Tôi thích hình ảnh ấy hơn nhiều so với những bức ảnh đường phố cháy đen được chia sẻ khắp mạng xã hội. Những người trẻ đang hát bài quốc ca của mình, đồng thời yêu cầu đất nước phải quan tâm hơn đến tương lai của họ. Có một sự thẳng thắn rất Pháp trong thái độ ấy, cũng như một niềm tin rằng tiếng nói của công dân vẫn có thể tác động đến những người cầm quyền.

Giấc mộng về một nước Pháp sung túc, thanh bình, nơi con người có thể ung dung tận hưởng cuộc sống mà ít phải bận tâm đến những bất trắc của thế giới, có lẽ phần nhiều xuất phát từ cách nhìn của những người ở bên ngoài. Người Pháp hiểu rõ hơn ai hết những khó khăn, bất công và mâu thuẫn trong xã hội của chính họ. Những cuộc biểu tình vừa qua cũng nhắc chúng ta rằng các thành tựu về dân chủ và phúc lợi xã hội, dù đã được xây dựng qua nhiều thế hệ, vẫn cần được bảo vệ và cải thiện.

Tôi không nghĩ những gì đang xảy ra ở Pháp là dấu hiệu cho thấy mô hình xã hội của đất nước này đã thất bại. Nhưng cũng khó phủ nhận rằng những bất mãn kéo dài, đặc biệt trong giới trẻ, đang đặt ra những câu hỏi nghiêm túc về khả năng đáp ứng những nhu cầu và nguyện vọng của người dân. Quyền biểu tình là một phần quan trọng của đời sống dân chủ, cũng như việc phản đối bạo lực và bảo vệ quyền lợi của những người bị thiệt hại trong các cuộc đập phá. Còn chính phủ Pháp sẽ trả lời những yêu cầu ấy như thế nào, và những người trẻ có thể trông đợi điều gì ở tương lai, có lẽ cần thêm thời gian mới biết được.

Từ bên ngoài nhìn vào, tôi vẫn dành nhiều thiện cảm cho những giá trị xã hội mà người Pháp đã kiên trì tranh đấu để có được, dù chưa bao giờ nghĩ nước Pháp là một thiên đường.

TINO CAO 20.10.2026