Ngày 21-10-2026, Hội đồng Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh tỉnh Khánh Hòa ban hành công văn số 112-CV/HĐĐ, dựa trên công văn số 317-CV/HĐĐTW ngày 19-10-2026 của Hội đồng Đội trung ương, yêu cầu các tổ chức Đội cơ sở trường học khảo sát ý kiến trẻ em về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).
Văn bản đưa ra chỉ tiêu “phấn đấu 100 % trẻ em tại địa phương tham gia lấy ý kiến”, đồng thời yêu cầu hướng dẫn trẻ trả lời qua Google forms và bảo đảm hoàn thành các câu hỏi. Công văn không đề cập quyền từ chối tham gia của trẻ, cũng không quy định việc thông báo hoặc tham khảo ý kiến cha mẹ, người giám hộ của trẻ.
Việc tham vấn trẻ em khi xây dựng chính sách là cần thiết và được pháp luật bảo đảm. Tuy nhiên, hiến mô, tạng là vấn đề y khoa phức tạp, liên quan trực tiếp đến sự toàn vẹn thân thể, sức khỏe và sinh mạng con người.
Khi đối tượng khảo sát bao gồm cả trẻ từ 7 tuổi, cần làm rõ liệu các em có đủ khả năng nhận thức để hiểu nội dung và hệ quả của những vấn đề được hỏi hay không, ai chịu trách nhiệm cung cấp thông tin, hướng dẫn các em, và cha mẹ hoặc người giám hộ đã được tạo điều kiện thực hiện trách nhiệm bảo vệ trẻ như thế nào.
Những câu hỏi ấy cần được xem xét trên cơ sở các nguyên tắc về quyền tham gia, mức độ trưởng thành, lợi ích tốt nhất của trẻ và trách nhiệm hướng dẫn của gia đình, được ghi nhận trong Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em, mà Việt Nam phê chuẩn ngày 20-02-1990, và Luật Trẻ em số 102/2016/QH13, ban hành ngày 05-04-2016, có hiệu lực từ ngày 01-06-2017.
1. Quyền phát biểu phải đi cùng khả năng hiểu biết và mức độ trưởng thành
Khoản 1 điều 12 Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em (United Nations Convention on the Rights of the Child), dưới đây gọi tắt là UNCRC, được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua ngày 20-11-1989, quy định: “States Parties shall assure to the child who is capable of forming his or her own views the right to express those views freely in all matters affecting the child, the views of the child being given due weight in accordance with the age and maturity of the child”.
Nghĩa là: “Các quốc gia thành viên phải bảo đảm cho trẻ em có khả năng hình thành quan điểm riêng được quyền tự do bày tỏ những quan điểm ấy về tất cả các vấn đề liên quan đến trẻ em; ý kiến của trẻ phải được xem xét một cách thích đáng, phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành của trẻ”.
Như vậy, Công ước bảo đảm quyền phát biểu của trẻ em, đồng thời yêu cầu việc xem xét ý kiến phải tính đến độ tuổi và mức độ trưởng thành của các em, đặc biệt khi vấn đề được hỏi có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến thân thể, sức khỏe và sinh mạng.
Ủy ban Quyền trẻ em của UN (United Nations Committee on the Rights of the Child), dưới đây gọi tắt là CRC, giải thích nguyên tắc này trong Bình luận chung số 12 (CRC/C/GC/12), ngày 20-07-2009. Theo đoạn 29, tuổi tác không phải tiêu chí duy nhất để đánh giá khả năng nhận thức của trẻ, bởi kiến thức, kinh nghiệm, môi trường sống và sự hỗ trợ của người lớn đều ảnh hưởng đến khả năng hình thành quan điểm của các em. Đoạn 30 xác định mức độ trưởng thành phải được đánh giá qua khả năng hiểu và nhận định hệ quả của một vấn đề, cũng như khả năng bày tỏ quan điểm hợp lí, độc lập.
Đặc biệt, CRC khẳng định: “The greater the impact of the outcome on the life of the child, the more relevant the appropriate assessment of the maturity of that child”, nghĩa là hệ quả của một quyết định càng ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của trẻ thì việc đánh giá thích đúng mức độ trưởng thành của trẻ càng trở nên quan trọng. Nguyên tắc ấy có ý nghĩa đặc biệt đối với việc lấy ý kiến trẻ em về hiến mô, tạng, một vấn đề đòi hỏi sự hiểu biết về các điều kiện y khoa, nguy cơ đối với sức khỏe và những hệ quả có thể ảnh hưởng lâu dài đến cuộc sống của các em.
Đối chiếu với cuộc khảo sát về hiến mô, tạng gây tranh cãi gần đây, một đứa trẻ 7-8 tuổi có thể hiểu ý nghĩa nhân đạo của việc hiến tạng, nhưng không chắc đã nhận thức được những nguy cơ y khoa, hậu quả lâu dài hoặc sự khác biệt giữa hiến khi còn sống và hiến sau khi chết. Đoạn 21 Bình luận chung số 12 không đòi hỏi trẻ phải am hiểu toàn bộ vấn đề mới được phát biểu, nhưng phải có mức hiểu biết đủ để hình thành quan điểm riêng.
Vì vậy, cơ quan tổ chức khảo sát có trách nhiệm cung cấp thông tin phù hợp với từng nhóm tuổi và bảo đảm các em hiểu những gì được hỏi. Một câu trả lời đồng ý trên biểu mẫu trực tuyến không thể chứng minh trẻ đã hiểu các hệ quả liên quan, càng không thể được coi là sự đồng ý có hiểu biết và có giá trị pháp lí trong việc quyết định hiến một phần cơ thể mình.
2. Không thể gạt vai trò bảo vệ trẻ em khỏi trách nhiệm của cha mẹ và người giám hộ
Điều 5 của UNCRC quy định các quốc gia thành viên phải tôn trọng trách nhiệm, quyền và nghĩa vụ của cha mẹ hoặc người giám hộ trong việc hướng dẫn trẻ thực hiện các quyền được công ước công nhận, phù hợp với khả năng đang phát triển của các em. Khoản 1 điều 18 tiếp tục xác định cha mẹ hoặc người giám hộ có trách nhiệm chính trong việc nuôi dưỡng và phát triển trẻ, với lợi ích tốt nhất của trẻ là mối quan tâm hàng đầu.
Như vậy, quyền phát biểu độc lập của trẻ em phải được thực hiện cùng với trách nhiệm hướng dẫn, chăm sóc và bảo vệ của gia đình, đặc biệt trước những vấn đề vượt quá kinh nghiệm và khả năng nhận thức của các em.
CRC giải thích rõ hơn nguyên tắc này trong Bình luận chung số 12, như đã dẫn trên. Đoạn 25 yêu cầu trẻ được những người tổ chức tham vấn, cùng với cha mẹ hoặc người giám hộ, cung cấp thông tin về vấn đề được hỏi, những lựa chọn và hệ quả có thể xảy ra. CRC nhấn mạnh: “This right to information is essential, because it is the precondition of the child’s clarified decisions”. Nghĩa là: “Quyền được cung cấp thông tin là thiết yếu, bởi đó là điều kiện tiên quyết để trẻ đưa ra quyết định trên cơ sở hiểu biết”.
Đoạn 84 xác định sự hướng dẫn của người lớn phải giúp trẻ khắc phục những hạn chế về kiến thức và kinh nghiệm, đồng thời được điều chỉnh theo mức độ trưởng thành để bảo đảm tôn trọng khả năng tự quyết của các em. Pháp luật Việt Nam cũng ghi nhận trách nhiệm này tại điều 69 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, trong đó quy định nghĩa vụ chăm sóc, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con chưa thành niên.
UNCRC không bắt buộc mọi cuộc tham vấn chính sách đều phải có chữ ký đồng ý trước của phụ huynh. Tuy nhiên, với một cuộc khảo sát về hiến mô, tạng, đặc biệt đối với trẻ nhỏ, việc thiếu sự phối hợp với gia đình đặt ra những câu hỏi pháp lý cần được giải đáp.
Bộ Y tế và Hội đồng Đội trung ương phải làm rõ phụ huynh có được thông báo, tham vấn và tạo điều kiện hỗ trợ con em mình hay không; những biện pháp nào đã được áp dụng để bảo vệ trẻ khi khảo sát được triển khai qua trường học và các tổ chức Đội. Nếu không có sự tham gia của cha mẹ hoặc người giám hộ, cơ quan tổ chức cần công khai căn cứ pháp lý và các biện pháp bảo vệ thay thế, thay vì mặc nhiên coi việc thu thập câu trả lời của trẻ là đã thực hiện đầy đủ quyền tham vấn theo Công ước.
3. WHO đưa ra quy định đặc biệt dành cho trẻ em trong vấn đề hiến mô, tạng
Nguyên tắc hướng dẫn số 4 của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), được Đại hội đồng Y tế thế giới tán thành theo Nghị quyết WHA63.22 tháng 5/2010, xác lập nguyên tắc chung không lấy tế bào, mô hoặc cơ quan nội tạng từ người chưa thành niên còn sống để ghép, ngoại trừ một số trường hợp rất hạn chế được pháp luật quốc gia cho phép. WHO yêu cầu phải có những biện pháp bảo vệ đặc biệt và tìm kiếm sự chấp thuận phù hợp của trẻ khi có thể.
Phần giải thích nguyên tắc này còn khẳng định: “In any event, a minor’s objection to making a donation should prevail over the permission provided by any other party”, nghĩa là: “Trong mọi trường hợp, sự phản đối của người chưa thành niên đối với việc hiến mô, tạng phải được ưu tiên tôn trọng, bất kể sự cho phép của bất kỳ bên nào khác”.
Quy định trên cho thấy WHO đặc biệt coi trọng quyền phản đối của trẻ. Ngay cả khi cha mẹ hoặc người giám hộ đã đồng ý, sự phản đối của trẻ đối với việc hiến khi còn sống vẫn phải được tôn trọng. WHO cũng cảnh báo nguy cơ xung đột lợi ích trong gia đình, chẳng hạn khi cha mẹ muốn một người con hiến mô để cứu người con khác. Trong hoàn cảnh ấy, quyết định của phụ huynh có thể chịu ảnh hưởng từ tình thương và trách nhiệm đối với cả hai người con.
Bởi vậy, WHO yêu cầu phải có sự xem xét và chấp thuận của một cơ quan độc lập, như tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác, khi phát sinh xung đột lợi ích. Việc tư vấn chuyên môn cho trẻ có khả năng trở thành người hiến cũng đặc biệt quan trọng để phát hiện những sức ép có thể ảnh hưởng đến quyết định của các em.
Cần phân biệt đây là những nguyên tắc hướng dẫn về hiến và ghép mô, tạng, không phải điều ước quốc tế có hiệu lực ràng buộc như UNCRC. Tuy nhiên, chúng là những chuẩn mực y đức quốc tế có giá trị tham khảo quan trọng đối với việc xây dựng pháp luật và bảo vệ người hiến. WHO cũng phân biệt việc hiến mô, tạng khi còn sống với việc hiến sau khi chết, bởi mỗi trường hợp có điều kiện y khoa, thủ tục xác định sự đồng ý và biện pháp bảo vệ khác nhau.
Đối chiếu với cuộc khảo sát đang gây tranh cãi tại Việt Nam, cần thấy rằng ngay cả sự đồng ý của cha mẹ đối với việc hiến mô, tạng của trẻ em khi còn sống cũng phải chịu những điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt. Do đó, ý kiến của trẻ được ghi nhận qua một biểu mẫu trực tuyến càng phải được đánh giá thận trọng.
Một đứa trẻ đồng tình với việc hiến mô, tạng để cứu người không có nghĩa là đã hiểu những nguy cơ y khoa hoặc có đủ năng lực pháp lý để quyết định hiến một phần cơ thể mình. Kết quả tham vấn chính sách không thể thay thế sự đồng ý dựa trên hiểu biết và các điều kiện bảo vệ bắt buộc đối với người hiến. Giá trị nhân đạo của việc hiến mô, tạng càng đòi hỏi sự thận trọng tuyệt đối khi người hiến là trẻ em.
4. Pháp luật Việt Nam bảo đảm quyền tự nguyện, không đặt ra chỉ tiêu bắt buộc
Điều 74 Luật Trẻ em năm 2016, như đã nói trên, quy định trẻ em được tham gia góp ý vào việc xây dựng chính sách liên quan đến mình. Điều 77 xác định vai trò của Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trong việc đại diện tiếng nói, nguyện vọng của trẻ em. Tuy nhiên, khoản 1 điều 78 của cùng đạo luật này đặt ra những yêu cầu bắt buộc đối với cơ quan, tổ chức và cơ sở giáo dục khi thực hiện việc tham vấn.
Điểm (b) yêu cầu phải cung cấp đầy đủ thông tin bằng nội dung, hình thức và biện pháp phù hợp; điểm (d) quy định: “Bảo đảm để trẻ em tham gia tự nguyện, chủ động, phù hợp với độ tuổi, giới tính và sự phát triển của trẻ em”. Pháp luật Việt Nam cho phép tổ chức lấy ý kiến trẻ em, nhưng việc tham gia phải được bảo đảm bằng những điều kiện phù hợp với khả năng nhận thức, sự phát triển và quyền lựa chọn của các em.
Nguyên tắc ấy hoàn toàn phù hợp với Bình luận chung số 12 của CRC. Đoạn 16 xác định trẻ có quyền lựa chọn không thực hiện quyền phát biểu; việc bày tỏ ý kiến là quyền chứ không phải nghĩa vụ. Đoạn 134(b) tiếp tục yêu cầu quá trình tham vấn phải tự nguyện, trẻ không bị ép buộc trình bày quan điểm trái với ý muốn và phải được biết mình có quyền ngừng tham gia bất cứ lúc nào. Đoạn 132 còn cảnh báo rằng việc người lớn thao túng, hướng dẫn trẻ chỉ được nói theo một định hướng hoặc đặt các em trước nguy cơ bị tổn hại không thể được coi là thực hiện đúng điều 12 của Công ước UNCRC.
Trong bối cảnh ấy, chỉ tiêu “phấn đấu 100% trẻ em tại địa phương tham gia lấy ý kiến” tại công văn số 112-CV/HĐĐ ngày 21-10- 2026 của Hội đồng Đội tỉnh Khánh Hòa cần phải được giải trình rõ ràng. Văn bản này căn cứ Công văn số 317-CV/HĐĐTW ngày 19-10-2026 của Hội đồng Đội trung ương, đồng thời yêu cầu các cơ sở Đội hướng dẫn trẻ trả lời qua Google forms và bảo đảm hoàn thành câu hỏi.
Tôi không coi riêng chữ “phấn đấu” mà Hội đồng Đội tỉnh Khánh Hòa sử dụng là bằng chứng của sự cưỡng ép. Nhưng việc đặt chỉ tiêu gần như 100 % trẻ em tham gia trong một hệ thống tổ chức có quan hệ chỉ đạo hành chính, đặc biệt khi triển khai tại trường học, có nguy cơ biến quyền tự nguyện thành nhiệm vụ bắt buộc. Khi giáo viên hoặc cán bộ phụ trách Đội hướng dẫn khảo sát, học sinh có thực sự được quyền từ chối tham gia, bỏ qua những câu hỏi không muốn trả lời hoặc thừa nhận mình chưa hiểu vấn đề hay không?
Nếu những quyền ấy không được giải thích rõ ràng và bảo đảm trên thực tế, tính tự nguyện của cuộc tham vấn cần phải bị chất vấn. Không thể chỉ căn cứ vào việc văn bản không sử dụng chữ “bắt buộc” để khẳng định rằng trẻ em hoàn toàn tự do lựa chọn.
Sự khác biệt giữa mục tiêu chính sách và chỉ tiêu hành chính còn thể hiện ở Quyết định số 1792/QĐ-TTg ngày 16-9-2026 của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình thúc đẩy quyền tham gia của trẻ em giai đoạn 2026-2030. Quyết định đặt mục tiêu 100 % chương trình, chính sách và văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến trẻ em được tham vấn ý kiến trẻ hoặc tổ chức đại diện tiếng nói, nguyện vọng của các em. Đây là yêu cầu đối với hoạt động xây dựng chính sách, không phải quy định buộc toàn bộ trẻ em phải trả lời từng cuộc khảo sát. Chính chương trình này còn nhấn mạnh việc trang bị kiến thức, kỹ năng tham gia phù hợp với độ tuổi và nâng cao năng lực cho cả cha mẹ, người chăm sóc trẻ.
Bộ Y tế và Hội đồng Đội trung ương phải công khai toàn bộ phiếu khảo sát, tài liệu giải thích dành cho từng nhóm tuổi, hướng dẫn triển khai và phương pháp tổng hợp kết quả, đồng thời làm rõ chỉ tiêu 100 % xuất phát từ chỉ đạo Trung ương hay do địa phương bổ sung. Khi đánh giá kết quả tham vấn, phải xem xét trẻ có được cung cấp thông tin đầy đủ, được tự do lựa chọn và có khả năng hiểu vấn đề đến mức nào.
Một tỉ lệ đồng tình cao, nếu được thu thập trong điều kiện thiếu minh bạch hoặc chịu áp lực từ người tổ chức, không thể được sử dụng như bằng chứng đáng tin cậy về quan điểm của trẻ em đối với việc mở rộng điều kiện hiến mô, tạng. Quyền tham gia của trẻ phải được thực hiện trên cơ sở tự nguyện và hiểu biết, thay vì trở thành một chỉ tiêu phải hoàn thành.
5. Dự thảo luật cần được đánh giá riêng với cuộc khảo sát lấy ý kiến trẻ em
Theo điều 5 Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006, người hiến phải từ đủ 18 tuổi và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Khoản 5 điều 11 nghiêm cấm lấy mô, bộ phận cơ thể từ người sống dưới 18 tuổi.
Ngày 23-10-2026, Bộ Y tế giải thích rằng dự thảo luật sửa đổi chỉ đề xuất những ngoại lệ rất hạn chế đối với người chưa thành niên hiến mô tái sinh khi còn sống, như tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Bộ khẳng định dự thảo tiếp tục cấm lấy các cơ quan như thận, gan, tim, phổi từ người dưới 18 tuổi đang sống. Đối với hiến mô, tạng sau khi chết, dự thảo đặt ra các điều kiện về xác định tử vong, nguyện vọng của trẻ và sự đồng ý của người đại diện.
Những giải thích ấy cần được ghi nhận chính xác. Nhu cầu cứu sống các bệnh nhi đang chờ ghép cũng là một thực tế y khoa phải được quan tâm. Tuy nhiên, mục đích nhân đạo của dự luật không thể thay thế việc thẩm định đầy đủ tác động tâm lí, xã hội và pháp lí đối với những trẻ có thể sẽ trở thành người hiến.
Đặc biệt, việc tham vấn ý kiến về dự luật, đăng kí hiến và thực hiện một thủ thuật lấy mô, tạng là ba hoạt động khác nhau về bản chất và giá trị pháp lí. Kết quả khảo sát không thể được coi là sự đồng ý của trẻ đối với việc hiến mô, tạng; càng không thể thay thế sự đồng ý có hiệu lực của người đại diện và những điều kiện bảo vệ do pháp luật quy định.
6. Bộ Y tế cần công khai và giải trình quy trình lấy ý kiến
Từ những căn cứ trên, đề nghị Bộ Y tế phối hợp với Hội đồng Đội Trung ương làm rõ những vấn đề sau:
Trước hết, công khai toàn bộ phiếu khảo sát, tài liệu giải thích dành cho từng nhóm tuổi và hướng dẫn triển khai, bao gồm công văn số 317-CV/HĐĐTW ngày 19-10-2026. Cần xác định việc khảo sát trẻ nhỏ dựa trên cơ sở khoa học nào, ai thẩm định khả năng nhận thức đầy đủ của các em và các phương án trả lời có cho phép trẻ từ chối hoặc không đưa ra ý kiến hay không.
Tiếp theo, làm rõ cơ chế bảo đảm sự tham gia của cha mẹ hoặc người giám hộ trong việc cung cấp thông tin và bảo vệ trẻ; căn cứ pháp lý của việc thu thập, xử lí dữ liệu cá nhân; cách thức loại trừ ảnh hưởng từ giáo viên, cán bộ Đội và chỉ tiêu hành chính đối với lựa chọn của học sinh.
Cuối cùng, công bố phương pháp tổng hợp kết quả, số lượng và cơ cấu tuổi của người tham gia, số phiếu không hoàn thành, các ý kiến phản đối và những giới hạn của mẫu khảo sát. Không được sử dụng tỉ lệ đồng tình từ một cuộc khảo sát thiếu tính đại diện hoặc chưa kiểm chứng mức độ hiểu biết để kết luận rằng trẻ em Việt Nam ủng hộ việc mở rộng điều kiện hiến mô, tạng.
Đây là yêu cầu về trách nhiệm giải trình, hoàn toàn không phải sự phủ nhận quyền tham gia của trẻ em hay mục tiêu cứu chữa người bệnh.
****
Việt Nam phê chuẩn UNCRC từ năm 1990, qua đó cam kết bảo đảm quyền phát biểu của trẻ em, đồng thời tôn trọng lợi ích tốt nhất của trẻ và trách nhiệm bảo vệ, hướng dẫn của gia đình. Khi một đứa trẻ bày tỏ mong muốn hiến mô, tạng để cứu người, cơ quan lấy ý kiến phải xem xét liệu em đã hiểu những gì về quyết định ấy, có được cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi và có chịu bất kỳ sức ép nào hay không.
Đặc biệt, đối với những vấn đề liên quan đến thân thể, sức khỏe và sinh mạng, sự đồng tình của trẻ chỉ có giá trị tham vấn khi được ghi nhận trên cơ sở nhận thức phù hợp và lựa chọn tự nguyện.
Bộ Y tế và các cơ quan tổ chức khảo sát có trách nhiệm chứng minh việc lấy ý kiến đã tuân thủ những nguyên tắc pháp lý và đạo đức mà Việt Nam cam kết thực hiện. Chất lượng tham vấn phải được đánh giá bằng mức độ hiểu biết, tính độc lập của câu trả lời và các biện pháp bảo vệ trẻ, chứ không phải số phiếu thu về hay tỉ lệ hoàn thành chỉ tiêu. Mục đích cứu người của chính sách hiến mô, tạng là chính đáng, nhưng mục đích ấy không thể được sử dụng để xem nhẹ quyền và lợi ích của trẻ em.
Một chính sách nhân đạo phải được xây dựng bằng những phương pháp tôn trọng con người, trước hết là những người chưa đủ khả năng tự bảo vệ mình.
TINO CAO 24.10.2026 (Tựa bài do Thụy My đặt)
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire
Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.