Nguyễn Thông - Nhặt nhạnh từ chuyến đi (2)

Đường sắt chiều Hải Phòng - Hà Nội, tàu qua ga Hải Dương thì tới ga Cẩm Giàng. Thời trước, những năm 70 - 80, giữa hai nơi này còn điểm dừng ga Cao Xá, giờ bỏ rồi.

Gần trưa 05.10.26, loa trên tàu thông báo “quý khách chú ý sắp tới ga Cẩm Giàng, tàu chỉ dừng trong 3 phút, quý khách xuống ga cần kiểm tra lại đồ đạc hành lý…”. Trời, chỉ có 3 phút, không thể thực hiện được ý định nung nấu từ lâu, chụp vài tấm ảnh về nơi đặc biệt này.

Tôi nói với cô gái ngồi bên, có lẽ sinh viên, cháu có biết gì về ga Cẩm Giàng không. Dạ, cháu chỉ đi qua thôi, không biết, bác ạ. Tôi bảo, chút nữa, cháu để ý ven đường tàu chúng ta sắp qua có bức tường cũ kỹ với tấm bảng nhỏ cũng rất cũ mờ, “khu di tích Tự lực Văn đoàn”.

Vừa nói xong thì tàu trườn qua, tấm bảng ấy chầm chậm trôi về phía sau. Cả khu di tích cây cối rậm rạp, nhà cửa cũ kỹ, vườn tược hoang vu, không một bóng người. Quá khứ chập chờn, lạnh lẽo, cô đơn, chỉ còn tấm biển cũ với dòng chữ nhòe nhoẹt như thách thức thời gian. Thật buồn.

Cháu gái suốt từ ga Phòng cứ ho khúc khắc, tôi khuyên cháu xức dầu vào lõm dưới cổ, hình như là huyệt thiên đột mà có lần tôi nghe lỏm được. Cháu sắp xuống ga Gia Lâm. Tôi kể vắn tắt cháu nghe về lai lịch tấm biển cũ kỹ và khu vườn hoang vu, nhà cửa đổ nát có tên Tự lực Văn đoàn kia. Cháu nói giờ mới biết. Thương các bạn trẻ bị cuốn vào cuộc sống nhanh, hiểu biết nghèo nàn về quá khứ cha ông. Ga Gia Lâm cũng 3 phút dừng, tôi xách hộ túi đồ, tiễn cháu xuống tàu, vừa kịp lên khi bánh sắt lăn.

Tạm biệt Cẩm Giàng ga xép, bất giác nhớ Thạch Lam và truyện “Hai đứa trẻ”. Chập chờn ý nghĩ về các anh tài Tự lực Văn đoàn, những Nhất Linh, Thạch Lam, Hoàng Đạo dòng họ Nguyễn Tường từng cùng bạn bè Khái Hưng, Xuân Diệu, Tú Mỡ, Thế Lữ ghi dấu ấn sâu đậm ở chốn hỏa xa hẻo lánh này, tạo nên nhóm văn chương lừng lẫy một thời. Nếu không có họ, thời cuộc và văn nghệ khi ấy buồn bã tẻ nhạt biết bao nhiêu.

Một tao đàn nổi tiếng, nói không quá, chả kém cạnh gì Tao đàn nhị thập bát tú thời vua Lê Thánh Tông thế kỷ 15, trong đời sống văn hóa văn chương nước nhà. Vậy nhưng nó bị một chế độ chính trị, một lực lượng cầm quyền cố tình cố ý lãng quên, xóa bỏ cả về danh tiếng, con người, di sản, giá trị. Di tích chỉ còn khu vườn hoang, bức tường rêu lở lói, vài căn nhà phế đổ nát, lá rụng đầy, dây leo chằng chịt, lạnh lẽo không bóng người.

Một thể chế chính trị nhất thời đừng vì quan điểm, đường lối riêng của mình, yêu nước theo cách mình mà phủ nhận những người có đóng góp đặc biệt cho đất nước, nhân dân, xã hội. Họ yêu nước, phụng sự cuộc sống và con người theo cách của họ. Đừng ép tất cả phải chung vào một rọ, khuôn khổ méo mó. Đừng xét công lao tiền nhân theo công thức riêng, hẹp hòi.

Nói gì thì nói, đó là những danh nhân của thời đại nhất định cần được tôn trọng. Những Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, rồi cả Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Đào Trinh Nhất, Trương Vĩnh Ký… dù bị thể chế vùi dập nhưng người đời vẫn lưu danh họ, đâu cần lăng mộ, bia đá, tên đường như ai kia sớm tối bị lãng quên.

Họ phải được chế độ cai trị nhìn nhận lại đúng mức, công tâm, công bằng, khách quan, phải đạo, theo lòng dân (số đông). Không lý nào những danh nhân Tản Đà, Thạch Lam, Vũ Trọng Phụng, Trịnh Công Sơn… (chẳng theo cộng sản) được đặt tên đường tên phố, còn Phan Thanh Giản, Nhất Linh, Hoàng Đạo, Khái Hưng, Vũ Hoàng Chương… (không phản dân hại nước, chỉ đóng góp theo cách của mình) lại bị xóa tên, chôn vùi sự nghiệp, bêu xấu bôi xấu, nằm ngoài sách giáo khoa… Họ không có công với cách mạng vô sản, nhưng có công lớn với đất nước, nhân dân, thời đại, cuộc sống, xã hội.

Ngay cả những bậc đế vương của các triều đại phong kiến, như Hồ Quý Ly, Mạc Đăng Dung, Trịnh Khải, Nguyễn Hoàng, Trịnh Sâm, Nguyễn Ánh, đừng lấy lý do nhà nước phong kiến là kẻ thù của cách mạng vô sản nên phải tiêu diệt, chôn vùi, “đào tận gốc, trốc tận rễ”, coi là ngụy triều theo cái nhìn thiển cận, để rồi chê bai, lên án, ném vào sọt rác. Hãy bỏ ngay thói mình cái gì cũng đúng, “thương ai người ấy được nhờ”, “ghét nhau quả bồ hòn cũng méo” đi. Lịch sử phải đúng là lịch sử, công bằng, khách quan, chân thật.

(Còn tiếp)

Ảnh: Do tàu lướt qua, lại bị chắn tầm nhìn cửa sổ toa nên nhà cháu không kịp chụp khu di tích Tự lực Văn đoàn (bức tường, cái cổng, tấm biển hiệu, mấy căn nhà thấp thoáng trong vườn hoang, tất cả đều cũ kỹ, thê thảm). Ảnh kèm theo bài được mượn từ mạng internet.

NGUYỄN THÔNG 06.10.2026

Nguyễn Thông - Nhặt nhạnh từ chuyến đi (1)