Tino Cao - Hiến mô, tạng ở trẻ em và vấn đề đồng thuận

Giả sử trong một gia đình có hai đứa trẻ, một đứa mắc bệnh hiểm nghèo cần được ghép tế bào gốc, đứa còn lại khỏe mạnh và có những đặc điểm tương thích để hiến.

Cha mẹ sẽ đứng trước một quyết định khó khăn. Cứu sống đứa con đang lâm bệnh là mong muốn hết sức tự nhiên, nhưng liệu đứa trẻ khỏe mạnh có đủ hiểu biết và thực sự tự nguyện khi đồng ý hiến một phần cơ thể mình? Nếu em từ chối, cha mẹ có quyền quyết định thay hay không?

Đây là một trong những tình huống mà luật pháp và đạo đức y khoa quốc tế đã tranh luận từ nhiều thập niên qua.

1. Những nguyên tắc quốc tế về hiến mô, tạng ở trẻ em

Tại cuộc họp báo ngày 27 tháng 10 hôm qua, liên quan đến dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, lưu ý rằng việc hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi là vấn đề nhạy cảm, cần được tiếp cận thận trọng. Bà đặc biệt nhấn mạnh sự khác biệt giữa hiến khi còn sống và hiến sau khi qua đời, cũng như những bảo đảm cần thiết đối với quyền của trẻ em.

Những cảnh báo ấy đều có cơ sở trong các nguyên tắc quốc tế về hiến và ghép tạng.

Năm 2010, Đại hội đồng Y tế thế giới thông qua Nghị quyết WHA63.22, xác nhận 11 nguyên tắc hướng dẫn của WHO về hiến và ghép tế bào, mô, cơ quan người. Nguyên tắc thứ tư quy định, về cơ bản, không được lấy tế bào, mô hoặc cơ quan từ người chưa thành niên còn sống để ghép. Những ngoại lệ phải được pháp luật quốc gia quy định cụ thể, chủ yếu liên quan đến việc hiến tế bào có khả năng tái tạo trong gia đình, khi không tìm được người hiến trưởng thành phù hợp, hoặc một số hoàn cảnh y khoa đặc biệt hiếm gặp.

Phần giải thích của WHO còn đề cập đến một tình huống tế nhị, là cha mẹ có thể gặp xung đột lợi ích khi phải lựa chọn giữa việc cứu sống một đứa con đang mắc bệnh và bảo vệ sức khỏe của đứa con được đề nghị hiến. Tình yêu thương dành cho cả hai có thể khiến họ khó giữ được sự khách quan cần thiết. Bởi vậy, WHO yêu cầu những cơ chế thẩm định độc lập, đồng thời xác định rằng sự phản đối của trẻ phải được tôn trọng, kể cả khi cha mẹ đã đồng ý.

Nguyên tắc này cũng xuất hiện trong Công ước Oviedo năm 1997 của Hội đồng châu Âu về quyền con người và y sinh học. Điều 20 đặt ra những điều kiện chặt chẽ đối với việc lấy mô có khả năng tái tạo từ người chưa đủ năng lực đồng ý. Người nhận phải là anh, chị hoặc em của người hiến; việc hiến có khả năng cứu sống người nhận; không tìm được người hiến phù hợp có đủ năng lực đồng ý; có sự cho phép theo luật định và người hiến không phản đối.

Công ước Oviedo có phạm vi áp dụng pháp lý riêng, nhưng những quy định ấy cung cấp một kinh nghiệm đáng tham khảo cho Việt Nam. Ngay cả trong hoàn cảnh tính mạng người thân đang bị đe dọa, quyền quyết định của cha mẹ đối với cơ thể con cái vẫn phải chịu sự chi phối nhất định của những nguyên tắc pháp lý và đạo đức y khoa nhằm bảo vệ quyền tự quyết, sự toàn vẹn thân thể và lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Đối với hiến tạng sau khi qua đời, các quốc gia áp dụng những cơ chế khác nhau. Tại Anh, trẻ em có thể đăng ký nguyện vọng hiến tạng, nhưng cơ chế mặc nhiên đồng ý áp dụng đối với người trưởng thành không áp dụng cho trẻ dưới 18 tuổi ở Anh. Khi một đứa trẻ qua đời và có khả năng hiến tạng, việc hiến cần có sự đồng ý của gia đình.

Việt Nam đang xem xét cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô, tạng sau khi được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, với những điều kiện liên quan đến nguyện vọng của trẻ và sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp. Riêng đối với người hiến còn sống, dự thảo chỉ cho phép hiến mô có khả năng tái sinh trong những trường hợp hạn chế và tiếp tục cấm lấy các cơ quan như thận, gan từ trẻ để ghép.

Phân biệt này rất quan trọng, bởi những rủi ro đối với người hiến còn sống và những vấn đề pháp lý liên quan đến người đã qua đời có bản chất khác nhau. Chúng đòi hỏi những thủ tục đánh giá và bảo vệ riêng biệt.

2. Sự đồng thuận của trẻ em và áp lực tâm lý

Xác định thế nào mới được coi là sự đồng thuận thực sự của trẻ em là một vấn đề không thể tiếp cận bằng lối tư duy “thô ráp” (tôi xin phép mượn chữ của anh Phạm Ngọc Hưng).

Điều 12 Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em (UNCRC) ghi nhận quyền được bày tỏ ý kiến của trẻ trong những vấn đề ảnh hưởng đến bản thân, đồng thời yêu cầu ý kiến ấy được xem xét phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành.

Trong y đức học, khái niệm assent được dùng để chỉ sự tán thành của trẻ dựa trên mức độ hiểu biết phù hợp với khả năng nhận thức. Khái niệm này cần được phân biệt với informed consent, tức sự đồng ý sau khi được cung cấp đầy đủ thông tin và có năng lực đưa ra quyết định. Một đứa trẻ 10 hoặc 12 tuổi có thể hiểu rằng việc hiến tế bào gốc sẽ giúp cứu sống anh chị em mình. Tuy nhiên, em có thể chưa hình dung đầy đủ các thủ thuật y khoa, những đau đớn, nguy cơ biến chứng và hậu quả tâm lý có thể xảy ra. Quan trọng hơn, em có thể đồng ý chỉ vì sợ làm cha mẹ buồn hoặc cảm thấy mình có trách nhiệm cứu sống người thân.

Nghiên cứu tổng quan công bố trên Oncology Nursing Forum năm 2025, dựa trên 9 nghiên cứu định tính về trải nghiệm của trẻ hiến tế bào gốc tạo máu cho anh chị em ruột, ghi nhận những phản ứng tâm lý rất khác nhau. Có trẻ tự hào vì đã giúp đỡ người thân, nhưng cũng có những em cảm thấy mình không thực sự được lựa chọn. Một số trải qua lo âu, mặc cảm tội lỗi khi ca ghép thất bại hoặc cần được hỗ trợ tâm lý sau khi hiến.

Những trải nghiệm ấy cho thấy sự đồng thuận của trẻ em chịu ảnh hưởng sâu sắc từ hoàn cảnh gia đình. Một lời đề nghị của cha mẹ, nhất là khi liên quan đến tính mạng của anh chị em ruột, có thể tạo nên áp lực rất lớn mà chính người lớn cũng khó nhận ra. Trẻ có thể nói đồng ý với tất cả sự chân thành, trong khi chưa từng nghĩ mình có quyền từ chối.

3. Tham vấn trẻ em và trách nhiệm của các nhà hoạch định chính sách Việt Nam

Cần xem xét lại cách thức tham vấn trẻ em khi xây dựng chính sách hiến mô, tạng. Việc khảo sát ý kiến trẻ là cần thiết và phù hợp với tinh thần Công ước UNCRC. Nhưng một cuộc khảo sát về nhận thức và thái độ đối với hiến tạng chỉ có thể cung cấp dữ liệu phục vụ hoạch định chính sách. Nó hoàn toàn không đủ căn cứ để xác định năng lực đồng ý của từng cá nhân trước một thủ thuật y khoa cụ thể.

Đặc biệt, cách triển khai khảo sát lấy ý kiến học sinh tại trường học thông qua những tổ chức có quan hệ chỉ đạo hành chính, như cách làm của Hội đồng Đội trung ương vừa qua, cho thấy sự bộp chộp trong phương pháp tham vấn và đặt ra những nghi vấn về tính tự nguyện của người được tham vấn, ở đây là trẻ em.

Trẻ em phải được giải thích rõ ràng về quyền từ chối tham gia, quyền bỏ qua câu hỏi hoặc trả lời rằng mình chưa hiểu vấn đề, đồng thời phải có cơ chế bảo đảm các em không chịu bất cứ bất lợi nào khi thực hiện những quyền ấy. Việc đặt ra chỉ tiêu huy động học sinh tham gia gần như tuyệt đối là chuyện cần phải được chất vấn, bởi trong môi trường học đường, những chỉ tiêu ấy có thể khiến các em hiểu rằng trả lời cuộc khảo sát lấy ý kiến này là một nhiệm vụ bắt buộc phải hoàn thành. Tính tự nguyện của cuộc tham vấn trong trường hợp như vậy là hết sức đáng nghi ngại.

Việt Nam cần phát triển hệ thống hiến và ghép tạng để đáp ứng nhu cầu điều trị y khoa ngày càng lớn. Những bệnh nhân đang chờ ghép, đặc biệt là trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo, cần có thêm cơ hội được cứu sống. Việc nghiên cứu mở rộng nguồn hiến sau khi qua đời, công bằng mà nói, là có ý nghĩa y học và xã hội rõ ràng. Tuy nhiên, quá trình sửa đổi luật phải giải quyết đầy đủ những vấn đề về xác định chết não, đánh giá độc lập, phân bổ tạng, phòng ngừa xung đột lợi ích, và ngăn chặn tình trạng ép buộc, mua bán mô, tạng.

Đối với trẻ hiến mô khi còn sống, việc tư vấn tâm lý độc lập và bảo đảm quyền từ chối phải được quy định bằng những thủ tục cụ thể, có khả năng giám sát và thực thi. Đặc biệt, không thể mặc nhiên xem quyết định của cha mẹ là sự thể hiện đầy đủ nguyện vọng của con cái. Quyền giám hộ luôn gắn với trách nhiệm bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ, và trách nhiệm ấy càng phải được thực hiện nghiêm ngặt khi quyết định liên quan trực tiếp đến sự toàn vẹn thân thể.

Trở lại với phát biểu của đại diện WHO tại Việt Nam, vấn đề quan trọng đặt ra cho Bộ Y tế và các nhà hoạch định chính sách Việt Nam là làm thế nào để phát triển hoạt động hiến, ghép tạng mà vẫn bảo vệ đầy đủ quyền của những người được đề nghị hiến, nhất là trẻ em.

Cứu sống một con người là mục đích cao quý của y học. Nhưng trong nỗ lực ấy, pháp luật cần bảo đảm rằng một đứa trẻ phải được lắng nghe, được giải thích đầy đủ, và có quyền nói KHÔNG, ngay cả khi đối diện với ước muốn tha thiết nhất của những người thân yêu.

TINO CAO 27.10.2026