33- CÁ MÈ GÁC BẾP
Cá mè thường vẫn bị nghi oan là loại cá thịt tanh, tính hàn, kém ngon. Về mặt tâm linh thì người ta tin là ăn cá mè hay mang đến vận rủi, xúi quẩy. Có lẽ vì vậy mà ngày lễ ngày tết trên mâm cơm thường không mấy khi có món cá mè.
Về chuyện may rủi thì vô cùng, tùy theo quan niệm của từng người, từng vùng, từng dân tộc nên không thể bàn được. Nhưng còn ai bảo thịt cá mè không ngon tức là nói lấy được, nói theo người khác một cách hồ đồ, chưa phải loại có sừng có mỏ trong làng ẩm thực, hoặc chưa biết cách làm để tận hưởng cái ngon, cái bổ, cái đặc biệt của cá mè.
Xin nói luôn là thịt cá mè cực ngon, cực bổ!
Có nhiều cách chế biến cá mè để chứng minh điều đó. Thậm chí từng có món ăn chế biến từ cá mè nổi tiếng đến mức gắn luôn theo cả tên vùng miền, như tên một thương hiệu, thuộc đẳng cấp đặc sản truyền thống. Chẳng hạn, nhắc đến gỏi cá mè, là phải kèm theo địa danh Nam Định lừng danh.
Nhưng tôi chỉ nói chuyện trực tiếp trải nghiệm, ở quê mình. Cách chế biến đơn giản nhất là đem cá ướp gia vị, rồi luộc (hoặc hấp). Ai đó sẽ cãi tôi: Luộc thì phải cá quả, cá chép, hay cá trắm đen, bét cũng là rô Phi, chứ cá mè làm sao đủ tuổi! Tôi từng nghĩ như vậy, từng lên mặt mình hiểu biết mà giảng giải như vậy, để rồi sau đó hối hận cắm mặt ngồi ăn, không dám trẻ mỏ bàn chuyện ẩm thực, sau khi được thưởng thức một bữa cá mè luộc nhớ đời!
Không tin cứ thử đi. Dễ làm lắm. Chỉ cần ra chợ mua khúc cá mè cỡ một cân (cắt ra từ con mè tầm ba cân) và nhớ phải là mè ta. Đem về ướp chút gia vị quen thuộc đầy rẫy ở nhà quê như gừng, tiêu, thì là, rau răm…rồi cứ thế hấp chín. Khi ăn chấm với mắm gừng, ớt, tỏi…Tôi cam đoan bạn sẽ tìm tôi bằng được để nói lời cảm ơn.
Nhưng còn một cách chế biến cá mè mang tính truyền thừa, gắn với Tết cổ truyền, không thể ngon và tinh tế hơn về hương vị, ấy là cá mè hun khói theo kiểu dân gian, nôm na là đem để gác bếp. Sở dĩ phải phân biệt rõ như vậy vì còn có cách hun khói công nghiệp không bàn đến ở đây.
Cách nay vài mươi năm, cá mè ta ở quê tôi nhiều đến mức có thể xin được. Vì nó dễ nuôi, ít bệnh, lại phàm ăn nên mau lớn. Cứ có mặt nước đủ rộng, là có thể thả cá mè. Chúng hầu như ăn thức ăn tự nhiên nên thịt rất chắc. Những con cá mè tươi ngon trước hết phải khỏe, lưng có mầu xanh đậm, trong khi phần bụng trắng mỡ màng. Con nào chỉ trên dưới một cân bị xem là mè ranh, ăn chả bõ tanh miệng các cụ! Cá mè đem chia dịp Tết mà tôi đang kể, bét nhất cũng từ 2 cân trở lên, và như đã nói, phải là mè ta đầu nhỏ, mép dài có mầu phớt hồng, bụng thon về phía sau.
Ngay khi bắt lên khỏi mặt nước, người ta cầm đầu và đuôi con cá bẻ cong hình lưỡi liềm, rồi hóa kiếp cho nó bằng cách giáng thẳng xuống nền đất rắn một phát. Kinh nghiệm bí truyền này chỉ biết làm theo, nghe theo, mà không thể lý giải, không vặn vẹo lý sự gì được, kể cả trong lòng nghĩ nó có vẻ phản khoa học? Nhưng thế mới cần đến…các cụ, cần đến những người sống lâu, sống nhiều; mới thấy giá trị của tuổi thọ! Sống lâu, sống nhiều cũng phải có cái gì khác biệt chứ!
Sau cú vật chí mạng, hầu hết những con cá mè đều chết tươi! Từ mầu trắng xanh, con cá chuyển sang mầu hồng hồng. Các cụ miệng vàng trong ăn uống bảo rằng làm thế để cá không bị “mất máu”, không bị gầy, lại giữ được những chất tạo nên hương vị mà nếu để nó chết tự nhiên sẽ mất theo.
Cá mè nguyên con đem về nhà rửa sạch bên ngoài, để ráo rồi mổ khô, tức là tuyệt đối không được dính tí ti nước lã nào nữa. Con dâu về nhà chồng mổ cá mè càng phải rất cẩn thận. Khi moi nội tạng cá, nhất định là phải giữ cho chiếc mật không bị vỡ. Tục ngữ có câu: “Tanh như mật cá mè" là rất chính xác. Quá trình làm sạch bên trong bụng cá cũng phải đúng phép tắc. Đầu tiên là bóc nhẹ lớp màng đen và đương nhiên cũng vẫn tuyệt đối kiêng nước. Nếu có sẵn giấy bản thấm khô thì càng hay. Sau đó cá mè được xắt khúc, khía thêm nhiều vết nhỏ, ướp một chút muối trắng rồi đặt lên vỉ.
Không phải là vỉ sắt hay i-nox như bây giờ. Phải là vỉ đan bằng nan tre bánh tẻ, loại tre mọc tự nhiên quăng quật qua mưa gió, tích tụ được từ trời đất thứ mùi thơm và vị ngọt mát rất đặc trưng. Loại vỉ ấy các cụ quen gọi là dàn, có lẽ vì nó to, đôi khi bằng cả nửa cái cánh cửa, ghép lại từ hai phần mảnh.
Sau khi đặt cá xong lên một mảnh, thì gập mảnh kia lên, ép cho các miếng cá không bị xê dịch. Rồi chia khoảng mà buộc chắc bằng lạt, đặt ra ngoài nắng gió độ nửa buổi cho se mặt rồi mới treo lên gác bếp, thẳng chỗ đang đun nồi bánh chưng Tết. Nhiệt và khói củi, khói rơm, qua nhiều ngày làm cho cá khô săn lại một cách rất từ từ. Đó cũng là quá trình cá “ngấm khói” để cho ra một thứ mùi thơm rất lạ, thứ mùi thơm đúng là chỉ có ở nhà quê bếp núc còn đúng là bếp núc.
Trên bề mặt miếng cá cứ theo thời gian rìn rịn một lớp mỡ khiến miếng cá nháng bóng, chuyển sang mầu vàng ngà. Cứ để nguyên trên gác bếp, cá có thể giữ được hết năm. Cho dù ra giêng mưa phùn mưa dầm cả tháng, trời ẩm thũng người, thức ăn dễ mốc, dễ ôi thiu thì loại cá mè hun khói gác bếp vẫn vô cùng thơm ngon. Thịt cá rất dẻo, giữ được các chất bổ béo và điều đó không thể diễn tả bằng ngôn ngữ, mà cứ phải thưởng thức mới biết.
Trước đây, sau mỗi dịp Tết cổ truyền, cũng thường là quãng thời gian thức ăn đắt đỏ, lại hiếm, do là thời gian đó người người chỉ nghĩ đến chuyện ăn chơi, hội hè, khiến sản xuất lưu thông chậm lại. Nếu có trong nhà một hoặc vài dàn cá mè gác bếp thì kể như mọi cơ hàn tạm thời cứ việc đứng ngoài cửa mà lải nhải. Lải nhải chán thì đi chỗ khác.
Vì chỉ cần vài miếng cá, còn hằn nguyên vết nan tre đồng thời hằn luôn cả mùi tre bị đốt, vị ngọt ngậy, đem nướng qua than hồng, chấm mắm gừng, ăn với cơm nóng, thì chỉ còn nhắc mình nhớ nhìn nồi, kẻo mang tiếng ăn hết phần người khác! Và nếu có thêm cút rượu nấu bằng nếp cái hoa vàng, nút lá chuối, sót lại từ trong năm, loại rượu chạm vào thôi đã đủ mềm môi mềm lưỡi, thì đúng là chỉ còn mỗi một việc đáng làm là nói thật to lời tạ ơn ông Giời, vì đã không quên ban cho trần gian giống cá mè!
34- RAU KHÚC
Sau Tết Nguyên Đán, dù trời còn lạnh, sương xuống nhiều nhưng cũng bắt đầu của những trận mưa xuân, thể nào cũng phải rủ nhau đi hái rau khúc.
Khúc mọc bạt ngàn ở những chân ruộng mạ bỏ rờm sau khi mạ được lấy hết, hoặc dọc theo bờ ruộng, bờ mương... Khúc có hai loại: Khúc tẻ và khúc nếp. Chúng chỉ khác nhau ở chỗ khúc nếp mập hơn, lá to bản hơn, nhiều lông tơ hơn. Khi giã để làm bánh, mùi và mầu khúc nếp cũng hấp dẫn hơn. Chỉ khi không có khúc nếp, mới phải bòn đến khúc tẻ. Mùa rau khúc kéo dài nhưng thời gian có rau ngon lại ngắn. Khi đó mặt ruộng hoặc bất cứ chỗ nào có khúc, đều lấp lóa mầu trắng bạc.
Rau khúc vừa dai vừa dẻo. Khúc nếp đưa lên miệng nhai chẳng khác gì kẹo cao su bây giờ. Rau khúc hái từ ruộng về phải chế biến ngay. Món trứ danh nhất, quái lạ nhất chế từ rau khúc là bánh khúc.
Như bất cứ món bánh dân dã nào, nguyên liệu làm bánh khúc chỉ gồm: bột gạo (cả nếp và tẻ dùng riêng hoặc trộn lẫn tùy ý thích và mục đích), đỗ xanh, thịt lợn cùng với gia vị. Nó khác tất cả các loại bánh khác chính là có thêm rau khúc. Rau khúc cho vào cối giã nhuyễn (bây giờ có thể xay bằng máy, nhưng giã tay và xay máy cho ra hai sản phẩm hoàn toàn khác nhau, tin tôi đi!), rồi trộn với bột gạo làm vỏ bánh, mầu xanh nhạt, dẻo, dai... cứ như có thể đàn hồi được.
Vào mùa bánh khúc nhà nào trong làng tôi cũng như có cỗ đám. Người đốt lò, người xay bột, người giã khúc...tạo không khí rộn ràng từ tinh mơ cho đến chiều tối. Tiếng thậm thình to nhỏ, thanh trầm, trong đục... vang lên khắp làng trên xóm dưới. Được bánh, người ta mời đổi nhau để thưởng thức tài nghệ của nhau.
Cho đến bây giờ người viết bài này vẫn giữ y nguyên trong ký ức cái háo hức, cái sống động của những ngày làng giã khúc. Ngoài trời âm u xám xịt vì mưa dầm, đến mức ý nghĩ cũng có thể lên mốc xanh mốc đỏ, nhưng bếp nhà nào cũng tỏa hơi ấm, ngõ ngách nào cũng rộn lên những ám thanh của lễ hội.
Hồi hộp và mong mỏi nhất là lúc mẻ bánh đầu tỏa hương thơm như khía vào con tì con vị. Chõ bánh hơi nóng bốc ngùn ngụt khiến mặt người mờ đi nhưng không che được vẻ rạng rỡ. Những bàn tay lành nghề, bất chấp hơi nóng, vẫn thoăn thoắt đưa từng lượt bánh ra ngoài. Thôi thì suýt xoa, thổi nóng phù phù, xoa tay lên tai... nhưng nhất định phải đưa được bánh ra khi còn nóng hôi hổi. Mỗi chiếc bánh được đính bởi những hạt xôi nếp căng mọng. Phải vừa ăn vừa thổi mới tận hưởng hết hương vị lạ lùng từ cây rau khúc.
Bạn có thể lấy làm khó hiểu trước sự gắn bó bền chặt của người nông dân với cuộc sống quá đơn sơ của họ. Còn tôi thì không. Bởi vì ngay giờ đây tôi vẫn có thể sống lại cái cảm giác hạnh phúc tuyệt vời, muốn sống mãi trên đời, khi buổi sáng nào đó tỉnh dậy, đã thấy mẹ để phần cho một đĩa bánh khúc nóng hổi, bốc khói nghi ngút...
Kỳ tiếp theo: MỘT THỜI MẬU DỊCH
TẠ DUY ANH 22.11.2026
Các kỳ trước: 19, 18, 17, 16,15, 14,13,12, 11, 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1



Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire
Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.