Tạ Duy Anh – Giá của một ký ức đẹp (2)

 

3- CẦU AO

Ở làng tôi và nhiều vùng quê khác, sau nếp nhà, trái bếp là đến cầu ao. Chưa có cầu ao kể như chưa khép kín một thế giới riêng biệt, thiếu một sự cân xứng mang tính phong thủy.

Đi xa về gần, nếu là dân quê, không bao giờ vào nhà ngay khi chưa qua cầu ao khỏa chân.

Tuy chỉ là một vật dụng đơn giản nhưng cầu ao lại nói được rất nhiều điều về gia phong, gia thế của chủ nhân nó. Vài ba cây tre ghép lại sơ sài, gác qua loa lên hai chiếc cọc bắt chéo, đầu kia cẩu thả bám vào vách đất nham nhở, đó là chiếc cầu ao của nhà khó, chưa có nếp, quen tùy tiện trong sinh hoạt, bạ đâu hay đấy.

Cũng bằng tre nhưng thẳng thớm, các mấu được róc nhẵn, cây đều và già, ghép to bản, cọc đỡ chắc chắn, mộng mẹo đâu ra đấy, bắc song song với mặt nước, bậc lên xuống thoáng, thấp, có cọc chốt những viên đá ong đen bóng khỏi xê dịch... hoàn toàn có thể yên tâm với khẳng định: Gia chủ trọng nề nếp, kinh tế vững chãi, tôn trọng nguyên tắc, vui vầy với những gì mình tạo dựng.

Nhà giàu có, ruộng cả ao liền thì cầu ao có thể xây bằng đá, bậc lên xuống uy nghi, được trang trí long, ly, quy, phượng, tùy theo thẩm mỹ và ý thích. Loại cầu ao này còn rất đắc dụng trong những buổi tế lễ có chén linh đình phải giết thịt nhiều lợn gà...

Bởi vì cầu ao là nơi người nhà quê làm sạch tất cả những gì cần phải đem vào nhà. Nó đồng thời giúp họ tiếp xúc với nước - như một yếu tố trong ngũ hành để điều hòa nhịp sinh học. Trong và sau các vụ cãi cọ, xô xát, người ta tìm đến cầu ao. Động tác khỏa nước, khoát nước có tác dụng giải tỏa ức chế và cả cơn phẫn nộ bừng bừng rất tốt. Nó hiển hiện một ý nghĩa nhãn tiền: Sau sự tan vỡ, cần phải mềm, tĩnh, hiền hòa trở lại..., như mặt nước vậy!

Ngoài ra, trong sinh hoạt thường nhật, xuống cầu ao để làm sạch (mới hóa, thanh lọc, tống khứ sự uế tạp...), làm dịu cơn nóng nực (chế hỏa), tìm sự bình tâm trước khi suy xét việc phải trái (điều hòa tâm khí) và sau nữa để thưởng ngoạn thiên nhiên (Người ta còn muốn hòa vào thiên nhiên bằng việc tắm ở cầu ao - một thói quen và một ý thích, như là cái cách thức trở về với đại bản thể?). Hình ảnh bóng nguyệt lung lay thực ra chỉ có thể thấy rõ nhất khi đứng trên cầu ao. Hoặc giả câu ca dao “Có rửa thì rửa chân tay/chớ rửa lông mày chết cá ao anh” sẽ không thể xuất hiện nếu chỉ có “văn minh nước máy”.

Cầu ao có thể biến mất (và như thế kể cũng tiếc) nhưng đóng góp của nó cho văn hóa làng thì còn mãi.

4- NGÕ

Chuyến ấy tôi có việc đi công tác ở một huyện vùng cao và ở lại mấy hôm. Bà con đa phần người H’Mông nên cửa nhà, vườn tược cứ thông thống. Bỗng tôi thấy lọt vào độ ba, bốn nóc nhà, mỗi nhà đều có một ngõ ra riêng dài hàng chục thậm chí hàng trăm mét. Mặt ngõ bằng phẳng, hai bên có hai hàng cây được xén bằng ngọn, gợi sự sạch sẽ, ấm cúng của một thế giới khép kín. Tôi bảo chị bạn cùng đi, người Hà Nội:

- Đây là những gia đình dưới miền xuôi lên xây dựng kinh tế.

Chị bạn ngạc nhiên và không giấu vẻ hoài nghi hỏi:

- Sao anh biết?

Tôi đáp chắc nịch:

Nhà, bếp, sân... có thể bỏ lại nhưng ngõ thì nhất định phải mang đi theo.

Chị bạn người Hà Nội lắc đầu:

- Tôi chả hiểu ra làm sao cả.

Về sau hỏi thăm thì đúng như tôi đoán và quả là chỉ còn cái ngõ để phân biệt họ, những gia đình người Kinh, với bà con dân bản.

Bởi vì với người nông dân Bắc Bộ, cái ngõ quan trọng lắm. Nó có thể là lối đi riêng, cũng có thể chung nhau nhưng nhất định phải có. Chưa có ngõ thì dù tường cao cổng lớn vẫn thiếu cảm giác bề thế. Từ nhà ra đường cái ngay là tối kỵ, ngay cả với những nhà ven lộ. Thường họ sẽ xây nhà, làm vườn thụt vào, để phải có lối dẫn ra, tức là ngõ. Đây là khoảng không gian vừa mang tính sinh thái, vừa mang tính văn hóa. Khách đến chơi, là người lịch lãm, không xồng xộc vào thẳng trong nhà, mà hẵng thong thả quan sát cảnh vật ngoài ngõ. Đồng thời đó cũng là thời gian để khách tĩnh tâm tĩnh trí trước khi hòa mình vào một không gian hoàn toàn mới.

Ngõ còn là nơi biểu thị nề nếp của chủ nhà. Một người có văn hóa, đề cao gia phong luôn luôn thể hiện nó trước tiên ở cái ngõ: Ông bà chủ thường trang hoàng cho nó không chỉ sạch, đẹp mà còn có nguyên tắc, có trật tự riêng.

Trong môi trường sinh tồn ở nông thôn, đôi khi những quyết định quan trọng nhất lại ở ngoài ngõ. Còn khi một chàng trai nào đó đến tìm vợ mà được bố mẹ bạn gái đồng ý cho ra ngõ mà nói chuyện, thì kể như cưới xin chỉ là thủ tục nữa mà thôi.

Những bước lẫm chẫm đầu tiên của tôi lại ở ngoài ngõ.

(Kỳ sau : NHỮNG CHIẾC GƯƠNG CỦA LÀNG)

Ảnh: Sơn Nữ

TẠ DUY ANH 06.11.2026

Tạ Duy Anh – Giá của một ký ức đẹp (1)