10- CỐI GIÃ GẠO
Một khúc gỗ đảm bảo kích thước, bất cứ loại gỗ gì cũng được nên cũng khá dễ kiếm với một chút khéo tay để tạo cái mỏ cối, thường bằng gỗ ổi lại càng không hề hiếm. Ngay cả khi mỏ cối cần gắn vài cái đinh hoặc vật kim khí nhằm tạo ma sát, cũng không quá phức tạp. Thứ cuối cùng còn lại là cho nó một không gian cố định và tất cả những yêu cầu đó đều nằm trong tầm tay của bất cứ gia đình nông thôn nào có chút của ăn của để.
Ngần ấy là vừa đủ để có một cái cối giã gạo, hoàn toàn có thể tự chế, từng vang bóng một thời chưa kịp xa.
Mặc dù đơn giản như vậy nhưng hầu như mỗi làng luôn chỉ có vài cái cối giã gạo, theo cụm dân cư, mặc dù không hề có sự phân công mang tính chủ ý nào.
Đây là điều thú vị về mặt sinh tồn và văn hóa làng.
Một nhà giàu có nứt đố, nổ vách nhưng vẫn có thể đi giã gạo nhờ năm này qua năm khác ở một gia đình kinh tế kém hơn mình mà chẳng thấy có vấn đề gì về sĩ diện! Người giã gạo nhờ không hề coi đó là việc gây phiền toái, không hề cảm thấy bị coi thường. Trong khi chủ của chiếc cối cũng không mảy may xét nét, bực bội hay gợn lên chút so kè, dè bỉu nào.
Vào lúc cần yên tĩnh mà cứ có tiếng giã gạo thùm thụp do người khác gây ra ngay bên cạnh, chả đáng để bực mình lắm sao! Bực mình hơn nữa là nhà hắn ta thừa khả năng làm một cái cối nhưng hắn không chịu làm mà cứ chỉ đi giã nhờ.
Bất cứ suy diễn thông thường nào thì cũng sẽ là như vậy và phải như vậy.
Nhưng nếu thế thì chúng ta làm gì có cái gọi là văn hóa làng, ít ra là văn hóa làng của một thời, để nương vào đó mà làng quê, dù tai ương, giặc giã…lại vẫn bền bỉ tồn tại trong thanh bình? Thế mới biết nghèo chưa phải là thứ đáng sợ nhất.
Thông thường giã gạo phải từ hai người trở lên. Một người giã rất tốn sức, mau mệt. Giã gạo là cả một sự khéo léo và mang tính thẩm mỹ cao! Nhà quê, khi chưa cưới hỏi, không bao giờ có chuyện trai gái lạ giã gạo cùng nhau. Sẽ lập tức bị dị nghị, độn thổ cũng không thoát tai tiếng. Vì thế tuyệt nhất là vợ trước, chồng sau, loại bỏ mọi rắc rối của sự đụng chạm. Thậm chí đụng chạm còn có khả năng làm tăng hương vị cuộc sống.
Sự nhịp nhàng để cộng hưởng lực, mới chỉ đạt một nửa yêu cầu. Thời điểm nhún tiếp theo khi mỏ cối đã nện xuống là cả một sự kỳ diệu về cảm giác. Nếu mỏ cối vừa chạm gạo (chưa kịp tận dụng hết lực ma sát) mà đã nhún chân tiếp, sẽ làm phí mất lực vừa tạo ra, thậm chí có thể dính đòn “phản lực” bong gân như chơi! Nhưng nếu để mỏ cối ở trạng thái “chết” rồi mới nhún cho nhịp sau, thì phải mất nhiều lực hơn cho một lần giã mới. Vì thế, phải cảm nhận, phải “nghe” vào đúng khoảnh khắc mỏ cối bắt đầu tự nảy lên theo quán tính mà nhún chân. Việc này tinh tế đến nỗi nếu người giã chỉ cần có một chút ý thức về điều đó là hỏng ăn. Nó phải đạt đến mức phản ứng bản năng.
Vì thế, có thể nói không quá lời: Giã gạo còn là hành vi đo mức độ hòa hợp về tâm hồn chính xác nhất. Nó giống phần nào với hành động yêu đương. Hai người xung khắc nhau mà làm tình thì chả có tí hứng thú nào, thậm chí tạo ra tội ác. Cũng hai người ấy mà giã gạo thì rất mệt và khiến người ta sợ đến già.
Giã gạo là công việc nặng nhọc chẳng kém gì xay lúa nhưng thú vị và đỡ nhàm chán hơn. Trong khi “xay lúa thì thôi ẵm em” (có muỗn ẵm cũng không được), giã gạo vẫn có thể kết hợp hai việc một lúc trong trường hợp neo người.
Muốn biết người nào nhân hậu, có văn hóa, sống xởi lởi, chỉ cần xem cách họ múc gạo lên từ cối là biết. Họ trân trọng, nâng niu, vỗ về, an ủi những hạt gạo phải qua biết bao khó nhọc và đau đớn mới thành ra hạt ngọc thực. Và nếu đi giã nhờ, trong khi nhặt từng hạt gạo bị bắn ra ngoài, họ luôn nhớ để lại trong cối một vài lẻ tay cho nhà chủ, để tùy họ làm gì thì làm. Kể cả chủ nhà chả bao giờ cần đến số gạo đó và đa phần chúng lại thành của người đến giã sau, nhưng nhất định cứ phải để lại thì mới yên lòng, mới ra người tử tế.
Lạ thế cái tình nhà quê!
Kỳ tiếp theo: MẮT THÔN NỮ, HƯƠNG CỎ MẬT
Tranh minh họa, nguồn Báo Nông nghiệp Việt Nam
TẠ DUY ANH 09.11.2026
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire
Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.