samedi 21 novembre 2026

Tino Cao - Xẻ núi phá rừng để xây chùa đúc tượng


1.

Ngày đầu năm 2026, khách du lịch lên núi Bà Đen ở Tây Ninh đã có thêm một pho tượng để chiêm bái. Tượng Phật Câu Na Hàm Mâu Ni cao 7,2 mét, chế tác bằng đồng đỏ, phủ nhũ vàng 24 karat, được an vị trên đỉnh núi từ tháng 12 năm trước.

Trong vòng 5 năm, cùng trên ngọn núi ấy, người ta đã dựng tượng Phật Bà Tây Bổ Đà Sơn cao 72 mét, đúc từ 170 tấn đồng, và tượng Di Lặc cao 36 mét, rộng 45 mét, nặng hơn 5.100 tấn, ghép từ 6.688 khối sa thạch.

Ngày 23 tháng 10 năm nay, Sun World thông báo đã đón lượt khách thứ năm triệu đi cáp treo lên núi tính từ đầu năm. Doanh nghiệp biết rõ bao nhiêu người đã mua vé. Trong số ấy có bao nhiêu người lên núi vì tín ngưỡng và bao nhiêu người đến xem những công trình vừa lập kỉ lục mà tấm vé cáp treo không cho biết.

Hai tuần sau, ngày 7 tháng 11, Giáo hội Phật giáo Việt Nam kỷ niệm 45 năm thành lập và bế mạc Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ 10 tại Sài Gòn. Theo số liệu công bố trước đại hội, giáo hội hiện có gần 65.000 tăng ni, gần 19.000 cơ sở tự viện và 250 điểm sinh hoạt tôn giáo tập trung.

Bốn năm trước, tại đại hội lần thứ 9, giáo hội báo cáo có 18.544 tự viện, kể cả tịnh xá, tịnh thất và niệm Phật đường. Như vậy, giáo hội có thống kê về cơ sở thờ tự. Cái còn thiếu trong hai bản tổng kết là số chùa xây mới hằng năm, sự phân bố của chúng và căn cứ để kết luận nơi nào cần thêm chỗ tu học, nơi nào cần đến cả quần thể rộng hàng trăm héc-ta.

Trong cuộc phỏng vấn của báo Giác Ngộ trước hội nghị thống nhất Phật giáo khai mạc ngày 4 tháng 11 năm 1981 tại chùa Quán Sứ, Hà Nội, cố hòa thượng Thích Trí Thủ ví việc duy trì mãi hình thức tổ chức giáo hội cũ với chuyện đến tuổi già vẫn phải mặc chiếc áo từ thuở bé. Khi ấy, ông là trưởng ban vận động thống nhất Phật giáo, và sau đó trở thành chủ tịch đầu tiên của Hội đồng trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Viện dẫn nguyên tắc “khế cơ khế lý”, ông cho rằng hoàn cảnh đất nước sau năm 1975 đòi hỏi các tổ chức và hệ phái Phật giáo ở cả ba miền cần phải quy tụ trong một “giáo hội thống nhất”. Hình ảnh chiếc áo giải thích vế “khế cơ” trong lập luận của ông. Còn “khế lý” đòi hỏi hình thức tổ chức mới, dù thích hợp với thời thế đến đâu, vẫn phải phù hợp với giáo lý mà tăng đoàn có bổn phận gìn giữ và thực hành.

Bốn mươi lăm năm sau, nguyên tắc ấy cho phép chúng ta được chất vấn giáo hội về việc xây chùa trong các dự án du lịch. Với doanh nghiệp, lý do để dựng thêm tượng lớn khá dễ hiểu. Pho tượng càng khác thường về kích thước, nhà đầu tư càng có thêm lý do mời chào khách mua vé lên núi. Với giáo hội, việc viện dẫn nhu cầu tín ngưỡng của người dân yêu cầu một lập luận khác. Nguyện vọng có nơi lễ Phật có thể giải thích vì sao người ta dựng chùa.

Còn vì sao pho tượng ở ngôi chùa xây sau phải cao hơn pho tượng ở ngôi chùa xây trước vẫn là câu hỏi dành cho những vị nhân danh Phật giáo để cổ vũ công trình. Số vé bán ra cho biết bao nhiêu lượt khách lên núi? Giáo hội dựa vào đâu để nói thay phật tử rằng họ cần một pho tượng cao hơn, khi người có lợi trực tiếp từ việc thu hút thêm khách là doanh nghiệp bán vé?

2.

Tháng 3 năm 2023, tại xã Tu Tra, huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng, khu du lịch Samten Hills Dalat khánh thành quần thể văn hóa Phật giáo Kim cương thừa. Công trình nổi tiếng nhất ở đây là đại bảo tháp kinh luân bằng đồng dát vàng 24 karat, nặng 200 tấn, cao 37,22 mét, đường kính 16,53 mét. Guinness đã xác lập kỷ lục cho công trình từ cuối năm 2022, trước khi quần thể mở cửa.

Trong truyền thống Phật giáo Tây Tạng, người hành trì có thể cầm kinh luân trong tay để xoay khi niệm chú. Ở Đơn Dương, chiếc kinh luân nặng tới mức phải dùng hệ thống vòng bi để xoay quanh trục. Với người hành lễ, ý nghĩa của việc xoay kinh luân đâu tùy thuộc vào kích thước của nó. Với khu du lịch, danh hiệu “lớn nhất thế giới” lại là lý do để cả người chẳng có ý định hành lễ cũng tìm đến chụp ảnh.

Một năm sau, ngày 17 tháng 3 năm 2024, thiền viện Trúc Lâm Chánh Pháp tại xã Tràng Đà, Tuyên Quang, khánh thành giai đoạn đầu. Thiền viện có diện tích quy hoạch hơn 20 héc-ta, đặt viên đá đầu tiên năm 2013 và khởi công cuối năm 2018. Cổng thông tin của tỉnh ghi nhận hơn 10.000 tăng ni, phật tử, người dân và du khách về dự lễ.

Đây là trường hợp giáo hội trực tiếp tham gia tổ chức, khác với quần thể do doanh nghiệp du lịch khai thác ở Đơn Dương. Sự khác nhau ấy có ý nghĩa khi xem xét trách nhiệm. Giáo hội có thể giải thích việc mở thiền viện bằng số tăng ni cư trú, chương trình giảng dạy hay số người thường xuyên về tu học. Lấy số khách trong buổi lễ khánh thành để chứng minh nhu cầu lâu dài đối với hơn 20 héc-ta đất lại là chuyện khác.

Ở Quảng Ngãi, quần thể chùa Minh Đức trên núi Thiên Mã, bên bờ bắc sông Trà Khúc, còn dang dở vào dịp Giáo hội Phật giáo Việt Nam tròn 40 năm thành lập, nay đã cơ bản hoàn thành. Khuôn viên rộng khoảng 90 héc-ta. Tượng Quan Âm cao 125 mét, vượt tượng Quan Âm ở chùa Linh Ẩn, Lâm Đồng, tới 54 mét. Bên trong pho tượng là 32 tầng có cầu thang và cửa kính để khách ngắm cảnh cửa biển.

Công dụng du lịch của pho tượng đã có ngay trong bản thiết kế. Chủ công trình hoàn toàn có thể giải thích vì sao khách tham quan thích lên cao để nhìn ra biển. Nhưng nếu viện nhu cầu tín ngưỡng để biện minh cho quy mô xây dựng ấy, họ phải trả lời giùm tôi câu hỏi khác, rằng phật tử ở Quảng Ngãi cần pho tượng cao đến 125 mét để làm gì trong đời sống tu học của họ?

Lời vận động quyên góp xây chùa Minh Đức cho thấy người ta đã mượn uy danh của đức Phật để bênh vực quyết định xây chùa ra sao. Sau khi ca ngợi cảnh trí núi Thiên Mã, người đứng ra quyên góp viết rằng “dường như Phật đã định nơi đây là thánh địa để dành làm chùa”. Đẹp đến mức đáng ra giữ gìn, ngọn núi lại bị đem vẻ đẹp của nó ra làm lý do để phá rừng xẻ núi xây cất. Nhân danh ý nguyện của đức Phật để vận động quyên góp xây chùa, dựng tượng, những người tổ chức đã sử dụng niềm tin tôn giáo nhằm biện minh cho việc phá rừng, san núi, trong khi người dân địa phương phải chịu những tổn thất vĩnh viễn về tài nguyên và cảnh quan thiên nhiên.

Năm 2026, ngày 4 tháng 1, chùa Hải Châu ở phường Dương Kinh, Hải Phòng, khởi công tượng Quan Thế Âm cao 25 mét. Ngày 16 tháng 8, chùa Thiên Quang ở xã Đồng Khởi, Vĩnh Long, khánh thành giai đoạn đầu và làm lễ an vị Phật. Hai bản tin cho biết nơi nào khởi công, nơi nào đã xây xong để đón phật tử. Hồ sơ phá rừng phải chỉ ra diện tích rừng bị xâm hại và người chịu trách nhiệm.

Cũng với đòi hỏi về chứng cứ ấy, giáo hội dựa vào đâu để nhân danh phật tử mỗi khi bênh vực việc xây chùa lớn, dựng tượng cao? Ở Thiên Mã, 32 tầng ngắm cảnh cho thấy chủ công trình đã tính rất kỹ nhu cầu của khách du lịch. Còn khi giải thích vì sao phải dành cả sườn núi cho công trình, người ta lại bảo có lẽ Phật đã định như thế. Người quyết định là con người. Mượn lời Phật để khỏi phải giải thích quyết định của mình với dân chúng là lợi dụng tôn giáo.

3.

Ở Bái Đính, tên ngôi chùa cũng là tên của cả khu quy hoạch. Đầu năm 2008, tỉnh Ninh Bình phê duyệt quy hoạch khu núi chùa Bái Đính rộng 539,2 héc-ta. Cuối năm 2010, tỉnh mở rộng lên 964 héc-ta. Trong 424,8 héc-ta mở rộng dưới tên “khu núi chùa Bái Đính”, tỉnh đưa vào quy hoạch cả khu dân cư, đất canh tác và núi Thung Bình thuộc diện bảo tồn. Viện nhu cầu lễ Phật để biện minh cho quy mô ấy là lấy nguyện vọng của người đi chùa nói thay cho những gia đình có nhà, có ruộng trong vùng quy hoạch.

Năm 2019, trả lời chất vấn của đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Kim Thúy, Bộ Tài nguyên và Môi trường cho biết tỉnh Ninh Bình đã giao 495,3 héc-ta đất ở Bái Đính cho Sở Thương mại và Du lịch, 18,6 héc-ta cho Ban quản lý quần thể danh thắng Tràng An và 4,3 héc-ta cho huyện Gia Viễn.

Theo bộ, các quyết định giao đất không nói rõ mỗi cơ quan được giao đất để quản lý thay nhà nước hay để trực tiếp sử dụng. Tỉnh cũng không xác định cụ thể phần đất nào dành cho thờ tự, phần nào phục vụ công cộng và phần nào dùng để kinh doanh. Vì vậy, bộ không đủ căn cứ xác định diện tích phải thu tiền sử dụng đất hoặc tiền thuê đất. Tên gọi “khu núi chùa Bái Đính” bao trùm cả nơi thờ tự lẫn khu dịch vụ. Khi hồ sơ giao đất không phân định rõ hai phần ấy, người dân lấy căn cứ nào để kiểm tra tỉnh đã thu đủ tiền trên diện tích dùng để kinh doanh?

Ở Tam Chúc, hai quyết định của tỉnh Hà Nam cho biết đích danh bên nhận đất. Năm 2008, tỉnh cho doanh nghiệp tư nhân xây dựng Xuân Trường thuê 509 héc-ta trong 50 năm. Năm 2011, tỉnh giao thêm 306,1 héc-ta cho doanh nghiệp quản lý và đầu tư xây dựng khu du lịch. Quyết định thứ hai không buộc doanh nghiệp bàn giao lại đất cho nhà nước sau khi xây dựng xong. Tổng cộng 815,1 héc-ta, nhưng mục đích sử dụng chỉ được ghi chung là đầu tư xây dựng khu du lịch Tam Chúc.

Vai trò của Xuân Trường còn thể hiện ngay trong hoạt động tôn giáo tại đây. Tháng 5 năm 2025, khi chùa Tam Chúc đón xá lợi Phật nhân đại lễ Vesak, doanh nghiệp đứng tên đề nghị tỉnh hỗ trợ tuyên truyền về cuộc cung rước. Với người hành hương, đây là dịp chiêm bái xá lợi. Với Xuân Trường, việc các cơ quan thông tin của nhà nước giới thiệu Tam Chúc đến đông đảo công chúng cũng phục vụ trực tiếp lợi ích của doanh nghiệp đã đầu tư vào khu du lịch.

Sự lợi dụng tôn giáo diễn ra khi lòng thành của người đi lễ được viện làm lý do để bênh vực những ưu đãi dành cho nhà đầu tư. Phật tử đến Tam Chúc lễ Phật có thể chẳng hề biết Xuân Trường được thuê 509 héc-ta trong nửa thế kỷ. Sao có thể lấy sự hiện diện của họ làm bằng chứng rằng doanh nghiệp cần ngần ấy đất hoặc tỉnh đã giao đất hợp lý?

Chính quyền Hà Nam phải giải thích căn cứ xác định diện tích, thời hạn thuê và nghĩa vụ tài chính của bên nhận đất. Về phần giáo hội, chức sắc nào viện nhu cầu tu học của tín đồ để bênh vực quy mô dự án phải chỉ ra được nhu cầu nào của tín đồ đòi hỏi những ưu đãi ấy. Người dân đến chùa để lễ Phật. Họ đâu ủy quyền cho nhà chùa dùng danh nghĩa của họ để biện hộ cho quyền lợi của doanh nghiệp.

4.

Chùa Linh Sơn ở Nghệ An được xây trên đất rừng phòng hộ ngay trước mắt nhà chức trách. Ngày 3 tháng 4 năm 2018, xã Diễn An lập biên bản việc thuê máy múc san đất trái phép. Tháng 11 cùng năm, xã lập biên bản lần thứ hai khi đơn vị thi công xây móng chùa. Ngày 1 tháng 4 năm 2019, đến lần lập biên bản thứ ba, công nhân đang xây cả chùa, nhà ở và nhà vệ sinh, dù quy hoạch tổng thể quần thể đền Cuông vẫn chờ phê duyệt.

Ba biên bản xác nhận xã biết việc xây dựng trái phép từ lúc san đất. Vậy vì sao công trình vẫn tiếp tục suốt một năm? Đến khi ngôi chùa thành nơi thờ tự, việc xử lý vi phạm đất rừng dễ bị hiểu thành hành động cản trở người dân lễ Phật. Trách nhiệm thuộc về người tổ chức xây chùa trái phép và cơ quan biết việc xây dựng trái phép vẫn để công trình tiếp diễn. Lòng thành của phật tử đến lễ về sau không thể biện minh cho việc làm của cả hai bên.

Trở lại núi Bà Đen, năm triệu lượt đi cáp treo trong chưa đầy mười tháng là thành quả kinh doanh mà Sun World có đủ lý do để công bố. Doanh nghiệp đếm vé để biết có bao nhiêu lượt khách lên núi. Còn giáo hội dựa vào đâu để nói rằng người dân cần thêm tượng lớn?

Giả sử trên đỉnh núi chỉ có pho tượng đầu tiên mà khách vẫn đi lễ Phật đông đúc, lấy gì chứng minh việc dựng thêm hai pho nữa xuất phát từ nguyện vọng của họ? Người hành hương hôm nay có thể thành tâm lễ Phật trước cả ba pho tượng. Nhưng người ta đến lễ sau khi tượng đã dựng. Ai cho phép lấy lòng thành của họ hôm nay để biện minh cho quyết định đầu tư từ mấy năm trước? Làm thế là mượn đức tin của người khác để biện hộ cho toan tính buôn chùa bán Phật của mình.

Tháng 4 năm 2021, hòa thượng Thích Gia Quang viết trên tạp chí Tuyên giáo rằng Phật giáo góp phần sửa thói lãng phí và mê đắm vật chất trong xã hội. Tháng 3 năm 2024, với tư cách trưởng ban trị sự Phật giáo tỉnh Tuyên Quang, ông dự lễ khánh thành giai đoạn đầu của thiền viện Trúc Lâm Chính Pháp, công trình có diện tích quy hoạch hơn 20 héc-ta.

Chỉ căn cứ vào diện tích ấy thì không thể kết luận việc xây thiền viện là lãng phí. Nhưng lời ông viết cũng cho phép phật tử hỏi lại chính ông. Khi phật tử sắm sửa cho bản thân, nhà chùa thường nhắc họ hai chữ “tri túc,” nghĩa là biết đủ. Vậy khi mấy ông thầy tu muốn xây chùa thật to, dựng tượng thật cao để thu hút khách thập phương, giáo hội căn cứ vào đâu để biết bao nhiêu là đủ?

5.

Bốn mươi lăm năm sau ngày thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN), sự ưu đãi mà chính quyền cộng sản dành cho tổ chức này cần được xem xét trong tương quan với cách đối xử đối với Giáo hội Công giáo.

Trong khi GHPGVN được tạo thuận lợi để mở rộng cơ sở thờ tự, xây dựng những quần thể chùa chiền đồ sộ và tổ chức các đại lễ quy mô quốc gia, nhiều cơ sở Công giáo vẫn phải theo đuổi những tranh chấp kéo dài nhằm đòi lại tài sản bị chính quyền tước đoạt. Trường hợp Tòa Tổng giám mục Hà Nội và vụ phá dỡ công trình L’Accueil của Dòng Chúa cứu thế tại Huế cho thấy sự khác biệt ấy.

Ngày 17 tháng 11 năm 2026, chính quyền thành phố Huế huy động lực lượng công an và phương tiện cơ giới phá dỡ công trình đang có tranh chấp về quyền sử dụng đất, bất chấp sự phản đối và yêu cầu làm rõ căn cứ pháp lý từ phía Dòng Chúa cứu thế. Đến ngày 19 tháng 11, công trình đã bị san bằng.

Trong khi đó, các dự án du lịch Phật giáo như Bái Đính và Tam Chúc được triển khai với sự hỗ trợ của chính quyền, ngay cả khi công tác quản lý đất đai còn nhiều thiếu sót. Năm 2019, Bộ Tài nguyên và môi trường thừa nhận các quyết định giao đất tại Tam Chúc thiếu cụ thể về mục đích sử dụng, dẫn đến thiếu căn cứ tính tiền thuê đất. Sự tương phản giữa hai trường hợp cho thấy tính nhất quán trong thực thi pháp luật và nguyên tắc bình đẳng giữa các tôn giáo đã bị ảnh hưởng bởi quan hệ giữa cơ quan công quyền với những tổ chức được hưởng ưu đãi.

Vấn đề còn liên quan đến cách chính quyền sử dụng danh nghĩa lợi ích công cộng để quyết định việc phân bổ tài nguyên đất đai. Những yêu cầu hoàn trả tài sản của Công giáo thường bị từ chối với lý do phục vụ cộng đồng, trong khi hàng trăm hec-ta đất được dành cho các dự án du lịch tâm linh kết hợp hoạt động thờ tự với kinh doanh dịch vụ. Khi cơ sở tôn giáo trở thành bộ phận của quần thể thương mại, việc xác định ranh giới giữa nhu cầu tín ngưỡng và lợi ích kinh tế của chủ đầu tư có ý nghĩa trực tiếp đối với nghĩa vụ tài chính, trách nhiệm bảo vệ môi trường và quyền lợi của cư dân địa phương.

Sự ưu đãi dành cho GHPGVN còn liên quan đến việc nhà nước sử dụng thẩm quyền quản lý tài sản công để tạo thuận lợi cho những hoạt động nhân danh tôn giáo nhưng có sự tham gia và hưởng lợi của các chủ thể kinh doanh. Trong hoàn cảnh ấy, lợi ích cộng đồng không thể chỉ được viện dẫn khi bác bỏ yêu cầu của các cơ sở Công giáo, trong khi những dự án được bảo trợ của Phật giáo lại thiếu sự xem xét tương xứng về chi phí xã hội và những hậu quả lâu dài đối với tài nguyên.

Nghiêm trọng hơn, việc mở rộng các quần thể chùa chiền và xây dựng tượng Phật khổng lồ đã góp phần xâm hại tài nguyên, môi trường tại nhiều địa phương. Hoạt động phá rừng, san núi và bê tông hóa cảnh quan tự nhiên được thực hiện dưới danh nghĩa phát triển văn hóa Phật giáo và du lịch tâm linh.

Trường hợp chùa Minh Đức và Khu văn hóa Thiên Mã tại Quảng Ngãi cho thấy trách nhiệm của cả chính quyền lẫn GHPGVN khi việc chuyển đổi đất rừng được cơ quan công quyền chấp thuận và công trình nhận được sự bảo trợ của ban trị sự giáo hội tại địa phương. Chính quyền đã tạo thuận lợi cho hoạt động khai thác tài nguyên bằng các quyết định hành chính, trong khi giới chức Phật giáo sử dụng uy tín tôn giáo để vận động công đức, xây chùa, dựng tượng.

Mối quan hệ ấy đặt ra vấn đề về tính chính danh của GHPGVN khi những công trình được ca ngợi là thành tựu phụng sự đạo pháp lại gây tổn thất cho môi trường và xâm phạm lợi ích cộng đồng. Việc phá hủy núi rừng còn mâu thuẫn với tinh thần tôn trọng sự sống trong giáo lý Phật giáo.

Sau 45 năm, giới lãnh đạo GHPGVN hãy trả lời sòng phẳng trước công chúng. Việc mở mang chùa chiền, dựng tượng ngày càng lớn đã đem lại lợi ích chân chính gì cho đạo Phật, để có thể biện minh cho cái giá mà cả thế hệ hôm nay lẫn mai sau phải trả khi núi bị san, rừng bị phá?

• Chùa Minh Đức và tượng Quan Âm cao 125 mét trên núi Thiên Mã, bên bờ sông Trà Khúc, Quảng Ngãi. Ảnh của Phạm Linh/VnExpress.

TINO CAO 21.11.2026

• Tham khảo:

Ba tượng Phật lớn nhất trên núi Bà Đen

Tôn tượng Đức Phật Câu Na Hàm Mâu Ni trên đỉnh núi Bà Đen, Tây Ninh sẽ đón kháchtham quan, chiêm bái kể từ ngày 01/01/2026

Núi Bà Đen chạm mốc 5 triệu lượt khách, khẳng định sức hút hàng đầu Nam Bộ

Gần 2.000 đại biểu dự Đại hội Phật giáo toàn quốc lần thứ 10

Nghị quyết Đại hội Đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ X, nhiệm kỳ 2026 – 2031

Khai mạc Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc lần thứ IX, nhiệm kỳ 2022-2027

Sự kiện đầu tiên trong lịch sử 2.000 năm Phật giáo Việt Nam

Largest prayer wheel

Khánh thành không gian văn hóa tâm linh tại Samten Hills Dalat

Khánh thành Thiền viện Trúc Lâm Chính Pháp

Tượng Quan Âm cao 125 mtrên núi Thiên Mã

40 năm thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam: Hơn 20 năm xẻ núi xây chùa

Hải Phòng: Lễ khởi công xây dựng tôn tượng Bồ Tát Quán Thế Âm cao 25 mét tại chùaHải Châu

Vĩnh Long: Chùa Thiên Quang trang nghiêm tổ chức Lễ Khánh thành giai đoạn 1 và An vịPhật

Ninh Bình: Công bố quy hoạch điều chỉnh, mở rộng khu núi chùa Bái Đính

Sau dự án chùa Bái Đính, Tam Chúc, Bộ TN-MT đưa ra “cảnh báo”

V/v hỗ trợ tuyên truyền, quảng bá Đại lễ Phật đản Vesak 2025

Xây chùa trái phép trên đất rừng phòng hộ ở Nghệ An

Chủ tịch UBND TP Hà Nội cảnh cáo Tổng Giám mục giáo phận Hà Nội

Tuyên bố của Công Hội Tỉnh Dòng Chúa Cứu Thế Việt Nam về việc chính quyền phá dỡ côngtrình tại khu đất L’Accueil

TP.Huế phá nhà dòng. Công an: Không thừa nhận đòi lại đất, kêu gọi vì lợi ích cộngđồng

Huế: Công trình L’Accueil đã bị san bằng, cộng đoàn DCCT tiếp tục cầu nguyện

Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam

Aucun commentaire:

Enregistrer un commentaire

Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.