Hiệu Minh – Midterm : Khi những người thấp cổ bé họng được quyền chấm điểm

 

Cuộc chiến Iran giữa Mỹ và Israel chưa biết bao giờ kết thúc thì chính trường hai nước đã có những biến động đáng chú ý.

Trump vẫn ngồi trong Nhà Trắng nhưng quyền lực bị suy giảm sau bầu cử giữa nhiệm kỳ (Midterm), trở thành một tổng thống kiểu vịt què. Còn tại Israel, Netanyahu mất ghế Thủ tướng, phải rời khỏi trung tâm quyền lực sau những năm tháng đầy tranh cãi.

Một bên bị cử tri Mỹ hạn chế quyền lực, một bên bị chính trường Israel đào thải. Hai câu chuyện khác nhau nhưng cùng nhắc đến một nguyên tắc căn bản của dân chủ: Người dân có quyền đánh giá những người đang nắm quyền.

Ở Mỹ, có một điều khá thú vị. Tổng thống có thể là người quyền lực nhất thế giới, ngồi trong Nhà Trắng, chỉ huy quân đội hùng mạnh nhất hành tinh, sở hữu cả một bộ máy hành chính khổng lồ. Nhưng cứ hai năm một lần, ông lại phải đối diện với một kỳ kiểm tra mà mình không thể tự ra đề, không thể tự chấm điểm và càng không thể tự quyết định kết quả.

Đó là Midterm Elections – bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Nói một cách dân dã, đây là lúc người dân hỏi chính quyền: Hai năm qua, các ông đã làm được những gì với quyền lực mà chúng tôi trao cho? Nghe đơn giản, nhưng đó chính là một trong những cơ chế quan trọng nhất của dân chủ đại diện.

Trao quyền không có nghĩa là trao luôn quyền miễn trách nhiệm.

Trong một nền dân chủ, chiến thắng trong bầu cử không phải giấy phép để chính quyền muốn làm gì thì làm suốt bốn năm. Lá phiếu là sự ủy thác có thời hạn, không phải tấm séc trắng. Chính trị gia được thuê để điều hành đất nước, chứ không được mua luôn quyền sở hữu đất nước.

Midterm chính là kỳ đánh giá giữa chừng của những người thuê và người được thuê.

Cử tri Mỹ không trực tiếp bầu lại Tổng thống giữa nhiệm kỳ. Họ bầu lại toàn bộ 435 ghế Hạ viện và khoảng một phần ba số ghế Thượng viện. Kết quả có thể làm thay đổi cán cân quyền lực tại Quốc hội, buộc Tổng thống phải thương lượng, điều chỉnh chính sách hoặc đối diện với sự giám sát gay gắt hơn.

Nói cách khác, người dân chưa thể thay ông chủ Nhà Trắng ngay lập tức, nhưng hoàn toàn có thể khiến ông ta không còn muốn làm gì thì làm. Đó mới là điều đáng nói: Dân chủ không chỉ là quyền lựa chọn người cầm quyền, mà còn là quyền kiểm soát người cầm quyền.

Trong đời sống bình thường, một người lao động chẳng thể tự mình thay đổi chính sách thuế. Một gia đình không thể quyết định ngân sách quốc gia. Người về hưu không thể một mình sửa chính sách an sinh. Một chủ doanh nghiệp nhỏ cũng chẳng đủ sức buộc chính phủ bãi bỏ những quy định bất hợp lý. Nhưng hàng triệu con người nhỏ bé ấy, khi cùng cầm lá phiếu, lại có thể tạo ra sức mạnh chính trị mà không một chính trị gia nào được phép coi thường.

Hãy nhìn vào những cuộc bầu cử sít sao ở Mỹ vừa qua. Alaska rộng khoảng 1,7 triệu km² nếu tính cả vùng biển và đảo, dân số chưa đến một triệu người, có những cuộc đua mà khoảng cách giữa hai ứng viên chỉ vài trăm phiếu. Tại Mississippi, cuộc tranh chênh lệch cũng chỉ vài nghìn phiếu. Một bang rộng mênh mông, một cộng đồng dân cư không quá đông, nhưng vài trăm hay vài nghìn lá phiếu có thể quyết định ai được ngồi vào chiếc ghế quyền lực.

Năm 2000, cuộc đua Tổng thống giữa Al Gore và George W. Bush cũng từng khiến nước Mỹ nín thở vì kết quả tại Florida quá sít sao. Cuộc kiểm phiếu kéo dài, tranh chấp pháp lý lên đến Tòa án Tối cao. Gore từng gọi điện chúc mừng Bush rồi lại gọi điện rút lời chúc mừng khi khoảng cách phiếu bầu và việc kiểm phiếu vẫn chưa ngã ngũ. Cuối cùng, ông chấp nhận kết quả và nhường ghế Tổng thống cho đối thủ.

Câu chuyện ấy cho thấy một điều: Ở Mỹ, đôi khi vài trăm lá phiếu còn có giá trị hơn cả một núi tiền vận động tranh cử.

Đó cũng là vẻ đẹp của lá phiếu. Về nguyên tắc, nó không phân biệt người giàu hay người nghèo, người có chức vụ hay người vô danh. Một tỉ phú và một người lao động bình thường đều có một lá phiếu.

Tất nhiên, nước Mỹ không phải thiên đường dân chủ. Chính trị Mỹ đầy rẫy vận động hành lang, tiền bạc, truyền thông thiên kiến, phân cực và những cuộc đấu đá quyền lực không khoan nhượng. Cử tri cũng có thể bị dẫn dắt bởi cảm xúc, tin giả và những lời hứa hấp dẫn hơn thực tế.

Nhưng chính vì hệ thống không hoàn hảo nên cơ chế kiểm soát quyền lực càng quan trọng. Một hệ thống tốt không phải là hệ thống không bao giờ mắc sai lầm, mà là hệ thống có khả năng tự sửa sai. Chính quyền có thể thất bại, chính trị gia có thể thất hứa, nhưng người dân phải có công cụ để buộc họ chịu trách nhiệm. Và Midterm là một công cụ như thế.

Điều đáng suy nghĩ không hẳn là Đảng Dân chủ thắng hay Cộng hòa thắng, Quốc hội nghiêng về phe nào. Quan trọng hơn là nguyên tắc: Người dân không phải thần dân của chính quyền. Chính quyền mới là những người làm thuê có nhiệm kỳ cho nhân dân.

Người dân đóng thuế nuôi bộ máy công quyền, trao quyền để bộ máy ấy phục vụ lợi ích chung. Vì vậy, họ có quyền hỏi, quyền chất vấn, quyền phản đối và quyền thay thế những người không hoàn thành nhiệm vụ.

Đừng nhầm lẫn quyền lực của chính quyền với quyền lực của nhân dân.

Nhà Trắng có thể rất rộng, Quốc hội có thể rất lớn, quân đội có thể rất mạnh, ngân sách có thể lên tới hàng nghìn tỉ USD. Nhưng tất cả vẫn phải đứng dưới một nguyên tắc: Quyền lực cuối cùng thuộc về nhân dân.

Cứ hai năm một lần, Midterm lại nhắc các chính trị gia rằng chiếc ghế quyền lực không phải ghế truyền đời. Người dân có thể đưa các ông vào đó và cũng có thể bắt đầu quá trình đưa các ông ra khỏi đó.

Dân chủ không chỉ là ngày người dân đi bỏ phiếu để trao quyền cho người khác. Dân chủ còn là tất cả những ngày sau đó, khi người dân vẫn có quyền đòi hỏi người được trao quyền phải làm đúng việc. Đó mới là ngày hội của non sông. Và đôi khi, một lá phiếu giữa nhiệm kỳ có sức nặng hơn cả nghìn bài diễn văn của người đang ngồi trong Nhà Trắng.

Không tin, cứ hỏi Trump và Netanyahu mà xem. Một người đang phải nếm mùi quyền lực bị Quốc hội kiềm chế, người kia đã phải rời ghế Thủ tướng. Nếu Trump nổi cáu bất ngờ có thể đòi Israel chia sẻ chiến phí.

Làm chính trị thì cứ tưởng mình là ông chủ. Nhưng đến ngày kiểm phiếu mới nhớ ra: Ông chủ thật sự vẫn là cử tri “thấp cổ bé họng”.

HIỆU MINH 10.11.2026