jeudi 19 novembre 2026

Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (17)

 

27- NẾP CÁI HOA VÀNG

Không phải chân ruộng nào cũng có thể cắm xuống cây nếp cái hoa vàng. Nhiều vùng đất mênh mông, thuộc diện bờ xôi ruộng mật mà đành chết thèm chết nhạt chứ không thể trồng được loại lúa vào hàng vương giả của họ nhà gạo này.

Đúng ra thì ai thích cứ việc cấy, cứ việc chăm bón, cứ việc nịnh trời nịnh đất nhưng nếu không đúng chất thổ nhưỡng, dù vẫn giống ấy, kể cả tu mấy kiếp cũng không thể cho ra được loại thóc kỳ lạ gọi là nếp cái hoa vàng. Cái gì thơm ngon, ngà ngọc ở đời cũng đòi một sự biệt sinh, biệt dưỡng như vậy. Bởi vì nếp cái hoa vàng đúng là ngọc thực, là xạ thực, là vật để dâng cúng linh thiêng, do trời ban cho từng vùng đất.

Chẳng hạn đất trũng khê và chua, bùn quánh, không có khả năng dốc cạn được nước khi cần, thì không nên cắm cây nếp cái hoa vàng xuống đó mà oan cho cả người lẫn gạo. Nó sẽ cho ra thứ nếp nửa đực nửa cái, dở ông dở thằng, chỉ thêm bực mình!

Quê tôi đất trồng lúa vào loại rộng lớn và trù mật mà cả vùng cũng chỉ có độc một cánh đồng trồng được loại lúa khó tính này. Vùng ấy thuộc chân ruộng cao, đất nhẹ vía, không chua, không mặn, không quánh chân. Mà cũng chỉ trồng được vào vụ mùa. Trồng vụ chiêm tất nhiên vẫn được thóc nếp nhưng đó là loại thóc cho ra thứ gạo vô duyên, nhạt nhẽo, đem đồ xôi chẳng khác gì một sự báng bổ?

Nếp cái hoa vàng nhất thiết phải trồng vào vụ mùa, tức vụ cho thu hoạch khoảng tháng mười ta. Nước chỉ cần khi lúa mới cấy, sinh trưởng qua thì con gái. Trổ đòng xong ngậm sữa, đỏ đuôi là cấm tiệt nước, nghĩa là phải tháo dốc cho khô chân. Thời kỳ này mỗi ruộng nếp là một tấm thảm của trời. Có cảm giác suốt cả năm đất ủ hương, nay là lúc ngấm vào cây lúa. Từ rễ, thân, lá cây nếp đều tỏa ra mùi thơm. Mọi thứ đều căng đầy, viên mãn chuẩn bị cho cuộc sinh nở. Những ngày ấy không khí quanh ruộng nếp cũng ngọt lịm, hít căng ngực thấy say say.

Hạt nếp chín có mầu vàng sậm và có một chiếc râu sắc như kim ở đầu. (Từ nếp râu có lẽ do đó mà có?) Hạt thóc ấy sau này cho ra thứ gạo tròn mẩy, trắng như sữa. Cho vào mồm nhai sống đã quánh răng. Còn nếu đem ngâm kỹ rồi đồ lên bằng chõ đất nung, thì được một thứ xôi trong như thạch, thơm và dẻo cả khi đã nguội ngắt. Xôi đó đóng oản đem lên cúng Phật trên chùa, làm quà thì chẳng cần phải nói thêm lời nào nữa cũng đủ thành tâm.

Quê tôi hàng năm có tết Cơm mới, vào đúng ngày Trùng thập (mồng 10 tháng 10 âm lịch). Vào ngày đó, dù công to việc bé gì cũng bỏ lại hết để xay giã trước một ít gạo nếp cái hoa vàng. Nồi xôi làm nao lòng cả nhà. Ngay cả rơm của cây nếp, khi khô xác đi thành thứ sợi vàng óng vẫn cứ nức hương (Sao cái giống hương chiết từ đất nó thơm dai dẳng đến thế!) Rơm ấy tết chổi quét bàn thờ đủ tỏ lòng thành kính của con cháu. Rơm ấy nhồi làm đệm có thể đem biếu nhau như một thứ quà quý.

Xa quê bao nhiêu năm tôi vẫn cứ bâng khuâng mỗi dịp tết Cơm mới. Cứ như hồn của nếp cái hoa vàng nhập vào mình từ bé, rồi cứ quanh quất, nấn ná mà không chịu rời đi.

 

28- KHOAI NƯỚNG

Khoai lang đất cát dỡ ở ruộng về, vỏ còn tươi, nhiều nước, nhiều bột, nhạt, nướng chưa ngon. Hãy lọc những củ lành lặn, nây mình, đẹp mã lau cho sạch sẽ rồi xếp vào gậm giường, nơi ánh nắng không chạm tới được. Chớ vội vàng mà hỏng việc. Sự thơm tho nào cũng phải có thời gian tác thành, phải tích đọng từng tí một, từng tí một. Quá trình làm mật của khoai cũng thế. Nó như không có chuyện gì. Tuyệt đối yên tĩnh! Vậy mà đang âm thầm diễn ra một cuộc hóa xác kỳ diệu, tinh diệu trong ruột củ khoai đấy.

Để rồi một sáng sớm nào đó bất ngờ nhìn vào gầm giường, thấy quấn quýt những mầm khoai mầu tím phớt, y như những cọng tơ hồng. Sờ vào củ khoai thấy nó hơi heo héo. Ngần ấy thời gian âm thầm vật vã, dày vò, củ khoai cũng như mệt lử. Đó chính là thời điểm khoai đã kéo mật xong.

Bấy giờ mới là lúc đem khoai đi nướng.

Nướng khoai theo cách dân dã nhà quê một thời tưởng dễ dãi, nhưng thực sự đòi hỏi sự nhẫn nại rất cao. Không thể thả ngay củ khoai vào đống lửa đang cháy rừng rực. Đó là đốt khoai, thể nào cũng nhiễm mùi khói, mất hương vị tinh khiết. Hãy chờ cho củi (hoặc rơm) cháy hết, rồi lại phải chờ than lụi đi vài phần bấy giờ mới vùi khoai xuống. Lớp tro ủ kín khoai, đồng thời chỉ cho phép nhiệt độ ngấm từ từ, rất từ từ. Khoai không bị chín ép, nhưng vẫn đủ nhiệt để chiết ra mật. Những gì xảy ra sau đó quả là chỉ có trời mới biết được. Khi khoai chín thế nào cũng tỏa ra một thứ mùi thơm mà chỉ có những người tinh tế mới cảm nhận hết sự quý giá. Nó là tổng hợp của đất đai, gió trời và thời gian.

Khoai bới ra còn nguyên cả vỏ, chỉ chuyển sang mầu tro xám. Củ khoai mềm một cách thích thú nhưng dưới lớp vỏ lụa đã kịp có thêm lớp màng mỏng, vàng như cháy cơm. Để ý kỹ sẽ thấy bên ngoài có từng vệt nâu đen, mờ mờ đọng trên lớp vỏ. Đấy là dấu tích của những dòng mật tứa ra và bị cháy.

Khoai nướng nhất định phải ăn ngay khi vừa đưa khỏi đống tro, mới ngon. Người ta chuyển củ khoai qua lại trên hai lòng bàn tay, cảm nhận sức nóng cho thật thích rồi bất ngờ bửa đôi ra. Ruột khoai trong như thạch hoặc có thể nháng một thứ mầu vàng, chỉ nhìn thấy đã tứa nước miếng.

Trong những kỷ niệm được giữ gìn cẩn thận của tôi với tuổi ấu thơ, khoai nướng luôn là sự bí ẩn ngọt ngào nhất. Nó thường đi kèm với lửa mục đồng. Trong cái rét tê tái, sẽ chẳng còn gì hạnh phúc và bình an hơn được ngồi quanh đống lửa, nhìn những tàn than nhảy múa sau những tiếng nổ lách tách.

Nhưng tất cả chưa có gì đáng nói, chưa có chuyện gì để khoe để nhớ, khi những củ khoai lang nướng, thơm nức mũi, còn chưa được bới ra.

Kỳ tiếp theo: CƠM NẮM, BÁNH RÁN

TẠ DUY ANH 19.11.2026

Các kỳ trước : 16,15, 14,13,12, 11, 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1  

Aucun commentaire:

Enregistrer un commentaire

Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.