9- CỐI XAY LÚA
Trong một gia đình nhà quê chính gốc nhất định không được thiếu chiếc cối xay lúa, như không được thiếu cái liềm, cái hái, chiếc hòm đựng thóc. Đó là những thứ mà nếu còn thiếu là còn phải nghĩ đến ngày ngày, khi nào có mới thôi.
Tôi cứ phải dừng lại nhắc bạn đọc là tôi đang nói chuyện thời cách đây nhiều chục năm.
Bởi vì có những dụng cụ không chỉ đơn thuần làm chức năng của đồ vật, mà nó còn mang ý nghĩa biểu tượng. Chẳng hạn cái bếp, ngoài việc dùng để nấu nướng, luôn tượng trưng cho hạnh phúc và an bình.
Cối xay lúa cũng thuộc về những thứ như vậy. Nó báo hiệu sự no đủ, sung túc. Một nhà nào đó không thấy có chiếc cối xay lúa, nhiều phần gia đình ấy phải đi ăn vay ăn mượn từng ngày, vay trước trả sau hoặc khá lắm thì cũng chỉ đủ thóc nửa vụ nên có thể xay nhờ.
Cối xay lúa còn là vật chứng ghi dấu về một thời đau thương. Với những chị vợ xa chồng quá lâu ngày do chiến tranh, do kiếm sống… thì cái cối xay lúa thực sự là vật cứu tinh. Nửa đêm giường chiếu cứ cựa quậy, dây thần kinh nổ râm ran nơi thắt lưng, hơi thở nóng như phả ra lửa, vật mình vật mẩy, cấu véo chán chê, “đánh cho lằn cái xuân tình” mà thịt da không chịu yên, thì chỉ còn một cách là trở dậy xúc thóc ra xay một mình.
Xay cho bõ tức cái thanh xuân hớ hớ vứt lăn vứt lóc, áo gấm đi đêm! Bao nhiêu sức lực dư thừa chả biết cất đi đâu, đành dồn cả vào cái giằng, khiến chiếc cối gào lên thảm thiết. Thây kệ! Không xay thì chết! Hết lúa thì xay trấu. Xay hết đợt này sang đợt khác, kỳ cho trấu nát vụn, mồ hôi tháo ra đầm đìa, người mệt lử, mới mong hạ hỏa cơn giận của kiếp phải làm đàn bà xa chồng! Không có thóc thì xay chay, xay nát dăm cũng bất cần. Thân gái hơ hớ còn chả ra gì nữa là cái cối làm bằng tre và đất?
Nhưng, không giống như việc mua sắm những vật dụng quan trọng, để có được chiếc cối xay lúa, là cả một kế hoạch về tiền bạc và tâm thế.
Chưa có một món tiền dư dật chưa vội nghĩ đến “bà ù” khó tính khó chiều ấy. Nhà đang có chuyện cãi cọ, đang có việc khiến tâm tính rối bời, thì đừng dở hơi nghĩ đến chuyện đóng mới (hoặc đóng lại) một cái cối xay lúa. Trời mưa sũng nước, mưa thối đất thối cát hoặc nóng chết cò dưới ruộng cũng không vội giở giói chuyện cối chày mà hỏng việc.
Thông thường vào cữ trước hoặc sau thu hoạch, nhất là vụ mùa thời tiết hanh khô, mát mẻ, tâm trí thảnh thơi, công việc đồng áng không còn hoặc chưa kịp cấp tập, tiền bán nông sản cũng có tí tỉnh, là thời điểm các ông thợ đóng cối bộn việc. Mỗi vùng chỉ có vài ông nên các ông phó cối thường kiêu lắm. Mời không khéo cứ việc ngồi mà chờ, nhất là với loại thợ có tay nghề cao nhiều khi vài vùng mới có nổi một ông. Lạ là suốt ngần ấy năm ở quê, chứng kiến mẹ hay hàng xóm đóng cả chục cái cối xay lúa, tôi chưa thấy phó cối nào là liền bà?
Tuy là một nghề sử dụng vật liệu đơn giản, nhưng đóng cối là cả một nghệ thuật tinh vi. Để có một cái cối tốt, phải kỹ càng từ khâu chọn vật liệu. Không phải tre nào cũng cứ hạ đại đi rồi làm nan để đan áo cối; không phải loại đất thịt nào cũng có thể dùng tạo thớt cối. Rồi là gỗ làm dăm cối cũng không thể tùy tiện khiến người dùng xay được vài mẻ đã bị tòe hoặc mòn không đều. Mọi khâu kỹ thuật từ phơi sấy, gia công, đến căn chỉnh độ chảy nhanh chậm của thóc khi xay… là cả một quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng, với nhiều bí truyền về nghề.
Đất sét để tạo độ nặng cho cối và giữ chặt dăm cối trên hai bề mặt thớt trên và thớt dưới. Đất sét còn tạo khoang chứa thóc hình phễu có khả năng tự chảy xuống thớt cối khi xay.
Dăm cối (có nơi gọi răng cối) là vật mang hình cái nêm, sẽ làm bật vỏ trấu của thóc, đồng thời, do cách tạo rãnh khi đóng (đây thực sự là bí quyết nghề nghiệp, quyết định đẳng cấp của một ông thợ đóng cối), có chức năng đẩy gạo và trấu ra ngoài theo vòng xoay.
Một chiếc cối hoàn chỉnh, ngoài thớt trên, thớt dưới làm thành thân cối, còn phải có một cái giằng, một cái chân và cuối cùng là cái áo bằng lá cót, để khi xay thóc không bị tóe ra xung quanh.
Chỉ là đất sét và dăm gỗ, thêm vào vài phụ kiện mà có thể xay thóc thành gạo, lại vẫn sạch tinh tươm, không thể là chuyện đùa! Cối tốt là cối khi xay tiếng kêu nghe êm, trơn tru, gạo và trấu ra vừa phải, đều xung quanh, ít giập gãy, tỉ lệ hạt bị sống (thóc còn nguyên vỏ) ở mức thấp, thậm chí là không đáng kể. Nhưng quan trọng nhất là mặt cối lì, không ra theo cả đất, thớt trên và thớt dưới khít đều, dăm cối chắc, phẳng, mòn chậm, tức là tuổi thọ của cối cao (phụ thuộc việc dùng loại gỗ nào, quê tôi dăm cối thường làm bằng gỗ nhãn).
Nếu vụng đóng hoặc đóng vào hôm thời tiết không thuận, khi xay cối bị rít, thóc bị sống, bí rì, hạt gạo gãy nhiều mà người nhà quê gọi là “đớn”. Thảm họa nhất là cả đất và dăm cối ào ra theo mỗi khi xay. Gặp phải trường hợp ấy, ông thợ cối chỉ còn cách đóng lại đền cho khách, coi như gặp hạn.
Nghề đóng cối cũng có thợ cả, thợ phụ, có thầy có trò, có đồ đệ, có ngay thẳng, gian dối. Phải có số có má mới lành nghề được. Lành nghề, trọng chữ tín thì cơm gà cá gỡ, rượu tăm chủ nhà đãi đằng, chiều như chiều vong. Non nghề, làm ăn gian dối không ít phen đền ốm. Thường những ông thợ có tên tuổi, làm ăn đứng đắn luôn không hết việc. Cối của ông làm ra có thể xay ròng rã nhiều năm vẫn “trơ gan cùng tuế nguyệt”. Trong khi những ông thợ gian dối, mồm miệng đỡ chân tay thì thường ăn bớt công đoạn làm đất, nêm dăm ẩu, đóng dăm thưa, đóng dối, thậm chí dùng lại dăm cũ để chèn vào. Loại thợ này thường phải bán xới đi xa để kiếm ăn, vì chẳng ai dại mà thuê họ đến lần thứ hai.
Khi đã có một chiếc cối xay đặt ngay ngắn trong gian xép trên ngôi nhà chính hoặc dưới nhà ngang, coi như có thể ung dung trong một không gian tràn ngập vị phong lưu. Còn gì yên bình hơn cảnh chồng xay lúa, vợ ngồi sàng sảy, bên cạnh đám trẻ bò lê la, hát u ơ… Những hạt rơi hạt vãi nhường cho lũ gà, mà cứ mỗi lần nghe tiếng cối xay là lại tác lên gọi nhau quây đến, thấp thỏm hy vọng…
Bức tranh quê hoàn hảo một thời nhất định không thể thiếu cảnh xay giã.
Kỳ tiếp theo: CỐI GIÃ GẠO
Tranh minh họa: Nguồn Báo Nông nghiệp Việt Nam
TẠ DUY ANH 09.11.2026
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire
Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.