mardi 17 novembre 2026

Tạ Duy Anh – Giá của một ký ức đẹp (15)

 

23- TƯƠNG

Suốt thời bé tôi luôn luôn mong ước đến ngày nào đó mình thoát khỏi tương. Tương gắn với đời tôi cùng với những cơn đói vàng mắt, dai dẳng như những đợt mưa dầm dề, như nỗi buồn dằng dặc... không dứt ra được.

Nhưng như một định mệnh, suốt thời bé, sống trong một gia đình nông dân có nề nếp, tôi luôn luôn phải cùng cả nhà lo đủ bốn việc:

- Rơm cho trâu qua mùa đông.

- Đóng những hạt thóc tốt nhất vào hòm, cất kỹ, chỉ khi đã hết cách mới được động đến.

- Trữ chất đốt cho những ngày mưa gió.

- ... Và nhất định phải có tương đủ để ăn suốt cả năm.

Chưa xong cả bốn việc đó còn phải giật mình thon thót. Chỉ có điều ba việc trên cả nhà chia nhau làm. Riêng việc thứ tư, mẹ tôi không cho bất cứ ai mó tay vào. Tận lúc mẹ từ giã cõi đời, tôi mới biết đến quê chính gốc của mẹ là Bắc Ninh. Quê ngoại Hưng Yên ghi trong lý lịch của anh chị em tôi, là nơi mẹ lớn lên sau khi bà ngoại tái giá. Thảo nào suốt đời mẹ đam mê hai "đặc sản" văn hóa, ẩm thực của hai vùng quê: Quan họ và tương.

Đối với bà thì khi chưa có vài chum tương ngon, còn đủ để mà phấp phỏng. Suốt nhiều ngày bà trông trời, xem thời tiết, vừa kiên nhẫn, vừa sốt ruột. Và rồi cái thời khắc ấy cũng sẽ phải đến.

Nó là giao điểm của xuân và hè, lá sen vào độ bánh tẻ trong khi những đợt mưa dầm muộn cũng bắt đầu dứt. Gió ấm thổi một cách phấn khích. Mẹ lặng lẽ chuẩn bị những thứ mà chỉ mình bà biết nó quan trọng thế nào.

Và rồi bất ngờ một sớm nào đó cả năm gian nhà chúng tôi dậy lên mùi thơm ngầy ngậy của xôi nếp nấu bằng gạo xay, tức là còn nguyên vỏ cám. Những hạt xôi nấu bằng gạo nếp cái hoa vàng giờ bói không ra, hạt nào cũng căng mọng, y như những con nhộng, cho vào miệng nhai nghe nổ lép bép. Mẹ tôi suýt xoa xúc từ chõ ra trong hơi nóng mù mịt, trải thành lớp lên những chiếc nia sạch tinh tươm. Sau đó chúng được phủ một lớp xô mỏng, đặt trong buồng - nơi không có người qua lại - cho đến khi từ hạt xôi nở bung ra những chùm mốc.

Mốc phủ một lớp tơ mỏng tang lên khắp mặt nia. Sau khi được mốc, mẹ tôi đem trộn đều rồi ủ trong thúng lót lá sen, phủ bên trên bằng lá nhãn. Nhất định phải lá thúng, phải lá sen và lá nhãn! Tương có ngon, thơm, đẹp mầu, ngọt nước, đậm vị... hay không được quyết định bởi giai đoạn này. Những bí ẩn lớn nhất của trời đất âm thầm diễn ra trong thúng mốc tương của mẹ tôi. Ngày ngày bà đặt tay lên thúng mốc, lặng yên nghe tiếng cựa mình bên trong, cảm nhận hơi ấm nóng tỏa ra nhờ quá trình dịch chuyển vi diệu đó.

Bằng cảm quan tinh tế trời cho của một nghệ nhân, mẹ tôi biết khi nào thì đưa mốc ra phơi, khi nào nước đậu (đậu tương rang, xát vỏ, tách đôi, ngâm với nước muối) đã “mềm”, khi nào mới đến lúc “ngả tương”. Chỉ sai một ly là đi một dặm. Chỉ một khâu sơ suất nhỏ, chum tương thành ra thứ của nợ, bỏ thì tiếc mà ăn thì tức. Năm nào mẹ tôi cũng vẫn một nguyên một tâm trạng trằn trọc không yên như sắp làm việc lớn trước ngày ngả tương. Chỉ đến khi vừa thu dọn xoong chậu, thúng mẹt, mẹ vừa hát quan họ, chúng tôi mới dám mon men lại gần. Có cảm tưởng từ bấy giờ trở đi chẳng còn gì khiến chúng tôi lo lắng nữa.

Cho đến giờ tương vẫn là một bí ẩn lớn đối với tôi. Nó hòa trộn cả sáng, trưa, chiều, tối, nắng lửa mưa dầm, nỗi cơ hàn cũng như niềm vui bình dị ... trong bát nước chấm!

 

24- RAU MUỐNG

Tôi cứ nhất định tin rằng, khởi thủy trời sinh ra rau muống dường như để dành riêng cho những ai cả đời sống với làng quê, đồng ruộng.

Nhà quê luôn có hàng chục thứ rau, quả và một thời chúng đều là thức ăn chính ngự trên mâm cơm nhà nghèo. Nhưng khó có thứ rau nào chiếm được vị trí quan trọng như rau muống. Bạn tin hay không thì tùy, nhưng rau muống từng gánh vác nhiệm vụ cứu đói một thời. Vì chúng là thứ rau "quốc dân", hợp khẩu vị với hầu hết mọi người. Chỉ riêng điều đó thôi, liệu có thứ rau nào khác làm được. Tôi tin là có, nhưng không nhiều.

Riêng việc không chen lấn, không tranh giành không gian hoặc loại trừ bất cứ loài cây nào, có thể trồng, sống khỏe mạnh, tươi tốt ở bất cứ đâu, thì chắc chắn chúng là độc nhất. Một bữa cơm quê phổ thông, truyền thống không thể thiếu đĩa rau muống luộc xanh ngắt, lấy luôn nước luộc dầm sấu làm canh, vài quả cà muối đặt cạnh bát tương trong mầu hổ phách.

Hãy thử tưởng tượng thứ cây cỏ giản dị, từ thân đến lá đều gợi sự mát lành, đặc biệt đáng tin cậy có tên là rau muống ngày nào đó biến mất?

Tôi nhất định là không dám nghĩ tiếp, bởi tuổi thơ của tôi đã bao gồm rau muống, tâm hồn tôi, niềm hy vọng của tôi được nuôi lớn một phần nhờ rau muống!

Có lẽ chẳng có thứ rau nào ân tình với con người đến thế. Có thể ăn quanh năm, từ mùa xuân rau lộc hơi cứng nhưng đậm, sang mùa hè rau mềm, ngọt, đến mùa thu “Con dâu nhịn cho mẹ chồng ăn”. Ngay cả mùa đông cằn cỗi, nghiệt ngã, rau muống cũng có vị riêng, hơi chát nhưng mà gợi nhiều suy ngẫm.

Rau muống non luộc to lửa bằng nước mưa, chấm với tương mẹ tôi làm, thêm đĩa cá rô đồng nướng được dầm trong đúng thứ tương ấy và nếu có cả chút thơm cay cà cuống bắt dưới đầm sâu nữa, thì với riêng tôi, đó không chỉ là món ăn, mà còn là lễ vật đủ thành kính để dâng lên thánh thần.

Kỳ tiếp theo: RAU LANG XÀO TỎI, CÀ CUỐNG

TẠ DUY ANH 17.11.2026

Các kỳ trước : 14,13,12, 11, 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1 

Aucun commentaire:

Enregistrer un commentaire

Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.