Hiệu Minh – Nhớ Krakow

 

Tin về vụ xả súng hàng loạt ở Krakow khiến tôi bàng hoàng. Thành phố cổ kính, cố đô và lớn thứ hai của Ba Lan, nơi tôi từng sống và học tập, bỗng xuất hiện trên mặt báo bởi một thảm kịch kinh hoàng. Theo thông tin ban đầu, nghi phạm đã sát hại bố mẹ và em gái trước khi mang súng ra khu trung tâm, xả đạn vào khách du lịch và người dân, khiến 6 người thiệt mạng, 15 người bị thương.

Nghi phạm bị bắn hạ, được đưa đi cấp cứu trong tình trạng nguy kịch. Động cơ gây án chưa được làm rõ. Cảnh sát cho biết đối tượng có tư tưởng cực hữu. Một câu hỏi đặt ra là bằng cách nào hắn có thể sở hữu súng đạn trong một quốc gia kiểm soát khá chặt việc sử dụng và sở hữu vũ khí như Ba Lan?

Tin dữ khiến tôi nhớ Krakow, nhớ những con phố, mái nhà và những ngày tuổi trẻ đã xa hơn nửa thế kỷ.

Tuần trước, một nhóm cựu du học sinh Việt Nam tại Ba Lan vừa có chuyến thăm Ninh Bình, về thăm cố đô Hoa Lư. Họ được gặp nhà thơ Đinh Ngọc Lâm, nghe anh kể chuyện thơ văn, chuyện đất Hoa Lư và mỗi người còn được tặng một tuyển tập thơ dày 600 trang. Một cuộc gặp khá thú vị, bởi anh Lâm cũng từng học cùng khóa cấp ba Lương Văn Tụy với tôi.

Tốt nghiệp phổ thông, anh vào bộ đội, chiến đấu ở miền Nam cho tới tháng 4-1975. Sau ngày đất nước thống nhất, anh ra quân, vào đại học rồi công tác, từng giữ cương vị Bí thư thành phố Ninh Bình.

Làm quan chức nhưng khi nghỉ hưu, anh vẫn giữ được thú vui văn chương, tình bạn cũ và sự hào sảng của người yêu thơ. Vì thế, gặp những người từng học tiếng Ba Lan ở Krakow, yêu thơ Mickievich, anh có rất nhiều chuyện để chia sẻ. Hai cố đô, Hoa Lư và Krakow, bỗng có một sợi dây liên hệ rất riêng.

Chúng tôi sang Ba Lan năm 1970, khi mới 17-18 tuổi. Tính đến nay đã 56 năm. Những đứa trẻ ngày ấy giờ đều đã ở tuổi 70-80. Nhớ cuối tháng 9 năm ấy, cả lũ lếch thếch lên tàu liên vận tại ga Hàng Cỏ.

Phần lớn là học sinh từ nông thôn, chưa biết complê, cravat là gì. Vậy mà được bác Tạ Quang Bửu phát cho mỗi người một bộ complê, đôi giày, hai chiếc sơ mi trắng và một chiếc khăn len. Bọn tôi gọi chiếc khăn ấy là khăn khu la, chẳng hiểu từ đâu mà ra.

Đầu hè năm 1970, vừa thi tốt nghiệp cấp ba xong, tôi nhận được giấy báo dự thi tuyển đi học nước ngoài tại Đại học Bách khoa. Nghĩ mình học khá ở quê, lên thành phố chắc cũng không đến nỗi nào. Ai ngờ gặp mấy bài toán hóc búa, ngồi cắn bút suốt 180 phút cũng không giải nổi. Chắc làm được hai, ba bài, còn lại để giấy trắng. May mà Lý, Hóa và Văn tạm ổn.

Không hiểu trời thương hay tổ tiên phù hộ, một buổi chiều mẹ tôi từ chợ Trường Yên chạy về, hớt hải như người vừa trúng số “Con ơi, con được đi nước ngoài rồi!”. Giọng mẹ vừa mừng vừa run. Với một gia đình nhà quê ngày ấy, chuyện con được đi học nước ngoài chẳng khác nào phúc tổ bảy mươi đời.

Chúng tôi được xe của Ty Giáo dục đưa ra Hà Nội, tập trung tại ký túc xá Đại học Kinh tế Tài chính, gần Đại học Bách khoa. Khoảng 1.200 học sinh từ khắp miền Bắc tập trung tại các ký túc xá trong kỳ nghỉ hè. Suốt hơn một tháng, chúng tôi học nghị quyết, chính sách của Đảng và Nhà nước, chuẩn bị hành trang trước khi lên đường.

Các đoàn đi Hungary, Tiệp Khắc, Bulgaria, Đông Đức, Liên Xô lần lượt xuất phát. Cuối cùng cũng đến lượt đám đi Ba Lan. Tàu liên vận đưa chúng tôi qua Bắc Kinh, nghỉ một ngày tại khách sạn Hữu Nghị, rồi tiếp tục xuyên Trung Quốc, qua vùng hồ Baikal của Liên Xô, nghỉ tại khách sạn Bông Lúa Vàng. Thêm vài ngày đường, 80 đứa trẻ nhà quê mới đặt chân tới Warsaw.

Ấn tượng đầu tiên là những tòa nhà cao tầng, cung văn hóa hữu nghị Ba Lan - Liên Xô đồ sộ, những con phố rộng và một thế giới hoàn toàn khác với đồng quê Ninh Bình. Thanh niên nam tóc dài chấm vai, quần loe rộng như mặc bao tải. Các cô gái tóc vàng, tóc nâu, váy ngắn, kính râm che gần kín mặt. Chúng tôi nhìn mọi thứ với ánh mắt vừa tò mò vừa ngơ ngác.

Xe đón sẵn, đưa cả đoàn đi tiếp hơn 300 km tới Krakow, cố đô của Ba Lan. Trớ trêu thay, đám nhà quê vốn mê nhà cao tầng vừa nhìn thấy Krakow đã thất vọng. Nhà thấp tè, phố xá cũ kỹ, có chỗ trông hơi xám xịt.

Đến phố Garbarska, nơi ở của chúng tôi, sự thất vọng càng tăng. Những căn nhà cũ mốc meo, nước nóng được đun bằng than, ông chủ nhà kiêm quản lý (kierownik) đầu hói thì chẳng mấy dễ chịu. Nhưng phố ấy có một cửa hàng bán bánh mì tròn bulka rất thơm và ngon. Mỗi lần đi học hay đi chơi về, ngang qua cửa hàng, cả lũ chỉ biết nuốt nước bọt. Tiền đâu mà mua!

Các anh chị khóa trên phải mất rất nhiều công sức dạy chúng tôi những phép lịch sự tối thiểu: Ăn không tóp tép, uống nước không ừng ực, dùng thìa dĩa, ăn súp với bánh mì.

Chín tháng học tiếng Ba Lan trôi qua. Mỗi người được phân về một trường, một thành phố khác nhau. Nhiều người từ đó không có dịp trở lại Krakow, nơi từng là thủ đô Ba Lan suốt hơn năm thế kỷ và sau này được tôn vinh là một trong những trung tâm văn hóa lớn của châu Âu.

Mãi đến năm 2016, tức 46 năm sau, tôi mới có dịp trở lại. Anh Lê Đình Đạo, người bạn cùng lớp học tiếng ngày ấy, đã định cư và lập nghiệp ở Ba Lan nhiều chục năm. Anh đưa tôi đi bằng chính con đường cũ từ Warsaw tới Krakow.

Hơn 300 km đường đẹp, hai chiều thuận tiện, nhiều đoạn đang được mở rộng thành cao tốc. Ngoại ô Warsaw là những cánh đồng lúa mì xanh mướt, vườn táo, vườn lê được quy hoạch ngay ngắn. Anh Đạo bảo mùa xuân, hoa nở trắng đồng, đẹp như vườn địa đàng.

Những ngôi nhà vuông vức kiểu Xô Viết vẫn còn đó, xen lẫn những căn nhà mái dốc, ống khói cổ, hàng rào phủ hoa hồng leo và phúc bồn tử. Có những cánh đồng hoa cải vàng trải dài đến tận chân trời. Một vùng quê thanh bình, trù phú. Ba Lan đã thay đổi rất nhiều.

Gần bốn tiếng sau, chúng tôi tới Krakow. Thành phố vẫn giữ được phần lớn kiến trúc cổ, nhưng nhịp sống đã khác. Tôi ở khu Kazimierz, khu phố lịch sử gắn với cộng đồng Do Thái, trong một căn studio có bếp hiện đại, giá khoảng 80 USD một đêm. Nhà hàng quanh đó khá nhiều, đồ ăn ngon, giá vừa phải. Một bữa tối chỉ khoảng 6-7 USD. Những cô gái Ba Lan tóc vàng phục vụ chuyên nghiệp, chu đáo.

Kazimierz mang trong mình một lịch sử đau thương. Trong Thế chiến thứ hai, Krakow là trung tâm chỉ huy của Đức Quốc xã tại vùng này. Người Do Thái bị dồn vào khu biệt lập, rồi bị đưa tới các trại tập trung Auschwitz và Płaszów. Rất nhiều người không bao giờ trở về. Những căn nhà, khu phố và nghĩa trang Do Thái vẫn còn đó, như những chứng tích không thể xóa nhòa của một thời kỳ đen tối.

Ngày nay, Kazimierz trở thành điểm du lịch nổi tiếng, với những quán ăn, cửa hàng và khu chợ mang dấu ấn Do Thái. Du khách đông như kiến. Người ta đến để thưởng thức vẻ cổ kính, nhưng đằng sau những con phố đẹp ấy là một lịch sử không hề đẹp.

Phố cổ Krakow được bao quanh bởi Planty Park, một vành đai cây xanh thay cho hệ thống tường thành cũ. Trung tâm là quảng trường Rynek Główny rộng lớn, với những công trình kiến trúc phục hưng, nhà thờ và các cửa hàng lưu niệm. Đại học Jagiellonian, ngôi trường có lịch sử hơn 650 năm, nằm ngay trong khu phố cổ. Đây chính là nơi chúng tôi từng học tiếng Ba Lan.

Khu lâu đài Wawel, nhà thờ St. Mary, quảng trường trung tâm và dòng sông Vistula là những điểm không thể bỏ qua. Krakow được UNESCO công nhận là Di sản thế giới. Những công trình Gothic, Phục hưng và Baroque được bảo tồn gần như nguyên vẹn, trong khi bên trong nhiều tòa nhà đã được trang bị tiện nghi hiện đại.

Nhà thờ St. Mary có truyền thuyết về người thổi kèn báo động khi quân địch tiến đến. Tiếng kèn đột ngột ngừng giữa chừng vì người thổi kèn bị tên giặc bắn trúng cổ. Ngày nay, hàng giờ tiếng kèn lại vang lên từ tháp nhà thờ, và vẫn kết thúc đột ngột như một cách tưởng nhớ người lính vô danh ấy.

Lâu đài Wawel soi bóng bên sông Vistula, nơi từng chứng kiến bao thăng trầm của hoàng gia Ba Lan. Krakow còn là quê hương của Karol Wojtyła, người sau này trở thành Giáo hoàng John Paul II năm 1978, vị giáo hoàng người Ba Lan đầu tiên và cũng là người ngoài nước Ý đầu tiên sau hơn bốn thế kỷ.

Nhắc tới Krakow không thể không kể Jan Matejko, họa sĩ lớn của Ba Lan; nhà thiên văn học Nicolaus Copernicus; hay những tên tuổi điện ảnh thế giới như Roman Polanski và Andrzej Wajda. Thành phố này không chỉ là một di sản kiến trúc mà còn là một phần quan trọng trong lịch sử văn hóa, khoa học và nghệ thuật châu Âu.

Đi dọc bờ sông Vistula vào buổi chiều, ngắm hoàng hôn, nhìn từ xa lâu đài Wawel và nghe tiếng chuông ngân lên từ hàng trăm nhà thờ cổ, tôi thấy Krakow đẹp một cách khó tả. Khu mua sắm Jubilat, ngày xưa chúng tôi chỉ dám đứng ngoài nhìn vì không có tiền mua, giờ vẫn mang cái tên cũ. Bên bờ sông còn có tượng rồng phun lửa, gắn với truyền thuyết con rồng Krakow từng bị người dân chế ngự.

Tôi tìm lại phố Garbarska, nơi từng sống chín tháng tuổi trẻ. Nhà số 7A vẫn còn đó, khuất sau mặt phố. Nơi ở cũ nay đã được sử dụng làm nhà dành cho các tiến sĩ khoa học. Những con phố vẫn cổ kính, nhưng xen giữa là nhịp sống hiện đại. Quá khứ không bị phá bỏ để nhường chỗ cho hiện tại; nó được giữ lại, chăm chút và biến thành tài sản quý giá cho tương lai.

Có lẽ đó chính là điều làm nên sức hấp dẫn của Krakow. Hàng triệu du khách đến đây mỗi năm, mang theo nguồn thu khổng lồ. Di sản không chỉ để ngắm, càng không phải thứ để than thở rằng ngày xưa đẹp lắm. Người ta biết bảo tồn, khai thác và làm cho nó sống cùng thời đại.

Tôi từng học được rất nhiều điều về Krakow từ giáo sư Alser, người thầy dạy tiếng Ba Lan. Ông kể về từng con phố, từng góc thành phố, những truyền thuyết và cả cách người Ba Lan ăn nói, ứng xử. Nhưng tuổi trẻ thường thế, những điều quý giá nghe hôm nay chưa chắc đã thấm ngày mai. Phải mất nửa thế kỷ, tôi mới hiểu hết những gì ông muốn truyền đạt.

Năm mươi sáu năm đã trôi qua như một cơn gió. Bước chân chậm hơn, mắt nhìn cũng khác. Chàng trai nhà quê từ cố đô Hoa Lư ngày nào giờ trở lại cố đô Krakow, nhận ra vẻ đẹp mà thời trẻ mình từng bỏ qua. Phố vẫn thế, tàu điện vẫn chậm rãi, những ngôi nhà cổ vẫn đứng đó, tiếng kèn nhà thờ St. Mary vẫn ngân lên rồi nghẹn lại giữa chừng.

Chỉ có chúng tôi là đã già đi.

Và rồi tin về vụ thảm sát khiến tất cả những ký ức ấy bỗng trở nên nhói lòng. Một thành phố từng đi qua chiến tranh, từng chứng kiến những cuộc tàn sát kinh hoàng, hôm nay lại phải đối diện với một vụ bạo lực đẫm máu.

Krakow không chỉ là một địa danh trên bản đồ. Đó là nơi có tuổi trẻ của chúng tôi, có những ngày đầu tiên bước ra thế giới, có những người thầy, người bạn và những con phố đã in dấu chân suốt nửa thế kỷ.

Nghe tin dữ, tôi chợt thấy Krakow gần gũi như quê nhà. Mong thành phố sớm bình yên. Và mong những con người vô tội không còn phải chết vì những cơn điên cuồng của đồng loại.

HIỆU MINH 08.11.2026