samedi 21 novembre 2026

Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (19)


31- KEM ĐẤT

Thời ấy chúng tôi đa phần chỉ được ăn kem trong tưởng tượng. Mà gọi là kem cho ra vẻ, chứ thực chất chúng chả khác gì những thỏi nước đá có pha đường, phảy qua chút hương liệu. Nhưng kể cả thế thì kem vẫn thuộc loại hàng xa xỉ. Để có được một que mà mút mát giữa trưa hè nóng nực đến chảy mỡ, vẫn chỉ có trong mơ là chính.

Đó cũng là lý do năm thì mười họa mới có một ông bán kem dạt từ phố huyện về làng. Mỗi lần như vậy đều khiến cả làng huyên náo, bởi tiếng kèn chuyên cho việc rao bán kem. Đến chết cũng không quên được thứ âm thanh ma mị đó.

Nó chỉ gồm một vật giống như chiếc loa nhỏ đôi khi hoen gỉ, gắn vào một quả bóng cao su luôn bóng nhẫy lên vì cáu bẩn. Mỗi khi bóp quả bóng, làm phát ra tiếng kêu "tí o, tí o" vô cùng hấp dẫn. Bọn trẻ lập tức túa ra từ mọi ngõ ngách, lập tức bao quanh ông bán kem, đa số chỉ để…nuốt nước bọt! Kem đã hiếm, nhưng tiền còn hiếm hơn! Thảng hoặc mới có ai đó chứng tỏ mình phong lưu hơn người, liều mạng mua một que, vừa đi vừa mút mát, mặt đầy mãn nguyện.

Ông bán kem ở lại một lúc, rồi tìm đường sang làng khác. Bọn trẻ còn nấn ná chán mới chịu giải tán, mỗi đứa có cách riêng để mút que kem tưởng tượng của mình.

Nhưng kem với chúng tôi hồi đó không chỉ là thứ tạo ra từ phép mầu, để sau đó làm ra nhiều phép mầu, mà còn là một giấc mơ không chịu mất đi cả khi đã thức giấc. Cả khi đã ngồi trên lưng trâu hay trong lớp học. Và trời hình như nghe được những tiếng nỉ non nức nở li ti ấy của đám tí nhau quanh năm thiếu thốn nên thương xót bù trì bằng cách ban cho một thứ kem khác, mà để có nó, người ăn không cần tốn một xu nhỏ.

Trong ngôn ngữ hàng ngày thời nay, có một từ, tên của một loài thực vật hiền lành và yếu đuối nhất thế gian, hầu như không còn được nhắc đến ngay cả ở những vùng quê. Đó là từ “chua me”. (Có nơi nuốt âm gọi là chu me). Trong y học nó là một cây thuốc có tính giải độc, thanh nhiệt, làm lành vết thương...

Nhưng đấy là sau này có điều kiện tìm hiểu thì biết vậy.

Còn hồi nhỏ, cây chua me, thân giống như cây rau má, có lá mỏng xanh mướt, mềm mại, hoa mầu vàng rực hoặc tím hồng, mọc thành bãi bất cứ nơi nào có đất ẩm, nhiều nắng trời. Thích nhất những cây chua me mọc trên vùng đất mà dân làng tôi gọi là "Bãi cát" (Hình thành do một biến cải kiểu "Thương hải tang điền"), nơi bỏ hoang quanh năm. Vừa thả trâu, chúng tôi vừa có thể tìm bới được hàng vốc củ chua me, mà không mất nhiều công sức và không sợ lạc trâu.

Lá của cây chua me có vị chua thanh cao, không gắt, gặp lúc nhạt mồm hoặc với các bà các chị đang vào kỳ "nặng mình", thì nhâm nhi trong miệng cũng thích phải biết. Nhưng củ chua me mới thực sự là báu vật của riêng bọn trẻ chúng tôi. Củ nào to cũng chỉ bằng đầu ngón tay cái. Bên trong lớp vỏ mỏng, là phần ruột trong suốt không khác gì đưởng phèn! Và mọng nước, khiến ai đó bảo nó là viên kem nước đá cũng không hẳn do họ hoa mắt! Chỉ nhìn thôi đã thấy dịu đi cơn khát. Sau khi lôi nó từ dưới đất lên một cách khá dễ dàng, chỉ cần vặt hết râu ria, đem rửa sạch bằng chính thứ nước trong vắt vục từ những hố cát, lập tức có ngay một "que kem" tự nhiên.

Chúng tôi đặt tên cho nó là kem đất.

Kem của tuổi thơ chúng tôi không mút mát, mà nhai nát, chiết lấy nước, rồi nuốt luôn cả bã. Vị ngọt mát, chen vào chút chua mơ hồ, điểm thêm tí nhằn nhặn xa xôi...cũng lập tức lan ra khắp khoang miệng, thấm vào từng hạt vị giác trên lưỡi, ngấm qua các kẽ răng và cuối cùng là đọng lại nơi cổ họng. Giữa ngày hè nóng bức, lại đúng lúc khát khô cổ, chỉ cần thêm tí tẹo thứ gia vị tên là tưởng tượng, sẽ thấy chả khác gì đang ăn kem thật! 

Kem đất, với tôi, là hiện vật tượng trưng cho nỗi nghèo khó một thời chưa xa. Nghèo khó, khốn khổ ngay từ tên của một món ăn. Nhưng liệu có thứ gì trên đời mà chỉ cần nhớ lại, cũng cứ mát đến tỉnh cả người?

Xin đừng mất công tìm trong từ điển.

32- CHUỘT ĐỒNG NƯỚNG

Tôi đang nói đến những con chuột đồng béo núng nính, lông óng mượt, bắt được vào mỗi vụ gặt tháng mười ta cách đây cả nửa thế kỷ. Trước khi thành món nướng thần sầu của tuổi thơ chúng tôi, lũ chuột ấy toàn chén loại hạt bổ béo, sạch sẽ và uống thứ nước trong lành nhất trần gian là những giọt sương đọng trên cỏ.

Quê tôi, chỉ vụ mùa người ta mới cấy lúa nếp, đương nhiên là lúa nếp cái hoa vàng kén đất hơn mẹ chồng thời ấy kén dâu! Dân gian ví "Khôn như chuột", quả không sai tẹo nào. Cả cánh đồng lúa mênh mông, nhưng bọn chuột sành miệng chỉ tập trung "đánh phá" những ruộng lúa nếp thơm từ gốc đến ngọn. Và tất nhiên cứ những hạt mẩy nhất chúng xơi thả cửa.

Nhưng đấy cũng là cách trời vỗ béo trước bọn chuột và để dành cho đám trẻ chúng tôi, những đứa trẻ còi cọc vì luôn thiếu thịt.

Vào vụ gặt, cũng là thời điểm trời bắt đầu se se lạnh nhưng nắng vàng một cách ma mị, gây phấn khích mạnh. Các chân ruộng nếp thường gặt sau cùng, cũng đều đã kịp khô, rất thuận lợi cho những cuộc săn chuột, loại chuột. Khi cánh đồng lúa bị thu hẹp dần, bọn chuột buộc phải lộ mặt và đó là cơ hội vàng cho những kẻ đi săn. Nhưng chỉ một phần nhỏ chúng bị bắt trong các cuộc vây ráp! Số đông còn lại tìm cách ẩn náu trong hang được chúng đào sẵn trên bờ ruộng, phòng khi có biến. Hang chuột phát hiện không khó. Khó hơn là đoán xem hang có chuột hay không.

Khi quyết định tấn công một hang chuột nào đó, chúng tôi có đủ các cách khác nhau. Thông dụng nhất là dùng thuổng đào. Nếu gặp đất rắn, việc đào khó khăn thì có thể dùng ngay rạ trên đồng đốt lên rồi quạt khói hun chuột. Còn có cách nữa là thay nhau múc nước đổ vào tổ hang. Chuột không chịu được khói và nước sẽ phải theo ngách thoát hiểm ra ngoài và trước sau cũng bị chúng tôi chịt cổ.

Nhưng hun khói và đổ nước chỉ hữu hiệu với những con chuột chưa từng trải, ít kinh nghiệm sống, sức chịu đựng kém. Còn với những con đã lão luyện trường đời, đã từng ăn đủ lộc, chịu đủ đòn của thiên hạ thì hai cách trên nhiều khi chỉ được “lông chuột”. Khi đào hang, những con chuột này hình như cũng đã lường tới những tình huống bị tấn công bằng khói và nước. Chỉ cần trong hang có một khe nhỏ, bí mật thông lên trên lấy không khí, vừa cho con chuột đút mũi vào đấy, thì chúng tôi cứ tha hồ mà hun khói hay đổ nước ngày này sang ngày khác!

Những con chuột đồng béo núng nính săn được nhanh chóng bị "giết thịt". Sau khi vùi chúng vào tro nóng một lát, việc làm sạch lông chuột trở nên vô cùng dễ dàng. Tiếp đến là công đoạn thui chuột, cũng y như cách người lớn vẫn thui chó. Da con chuột, từ mầu trắng, gặp lửa, chuyển dần sang vàng của cháy non, căng lên, ngấm theo ra một chút mỡ khiến toàn thân con chuột bóng nhoáng. Và thơm đến điếc cả mũi. Mùi thơm của mỡ chuột đồng, quyện với mùi gốc rạ lúa nếp bị đốt cháy có lẽ là thứ mùi quyến rũ nhất một thời mục đồng. Nếu bạn chưa từng được một lần ngồi thui chuột, có nghĩa là cuộc đời bạn còn đơn điệu và thiếu thốn đấy!

Công việc tiếp theo là mổ bỏ nội tạng chuột. Chỉ với một mảnh tre, việc này dễ hơn mổ cá rất nhiều, nhất là đối với lũ trẻ lanh lợi và đói khát triền miên chúng tôi. Và hoàn toàn mổ khô, tức là không được rửa qua một tí nước nào. Kinh nghiệm này do ai truyền lại, từ bao giờ, chúng tôi không biết. Nhưng chuột mổ khô thì như một nguyên tắc đứa nào cũng tuân thủ nghiêm ngặt.

Con chuột sau đó bị banh ra để rắc lên vài hạt muối và ép vào đó mấy lá ổi đã bị bóp nát, thứ lá ổi bánh tẻ hái từ những cây ổi găng cho quả có mùi thơm kỳ dị. Những nguyên liệu chủ chốt này luôn được phân công cho đứa nào đó chuẩn bị sẵn. Và nhất thiết phải là lá ổi, không có lá ổi thì không thành. Lá ổi đi với chuột nướng hợp hơn lá mơ đi với thịt chó nhiều. Và tất nhiên là thịt chó lá mơ không thể nào sánh được với thịt chuột đồng nướng lá ổi của chúng tôi hồi bé. Còn lâu mới sánh được!

Mỡ chuột nhỏ xuống than nóng kêu xèo xèo. Gió nhẹ đưa mùi thơm của thịt nướng lan ra khắp cánh đồng. Những cái bụng học trò chả mấy khi được no cơm, xuân thu nhị kỳ mới nom thấy miếng thịt, cũng đồng loạt réo lên.

Chỉ một lát sau mặt đứa nào đứa ấy bóng nhẫy, vừa nhai vừa cười nói hể hả trong khi tâm hồn trở nên phơi phới. Nhiều đứa hò hét váng cánh đồng, mặc kệ lát nữa có thể bị bố mẹ phạt đòn do về nhà muộn. Rồi ý ới hẹn nhau, ầm ĩ phân công nhau nhiệm vụ của từng đứa cho buổi săn chuột hôm sau. Cứ thế chúng tôi độ lượng rong trâu về, bỏ lại phía sau những đống lửa nướng chuột lập lòe trên cánh đồng.

Và vẫn lập lòe trong ký ức tôi đến tận bây giờ

Kỳ tiếp theo: CÁ MÈ GÁC BẾP, RAU KHÚC

TẠ DUY ANH 21.11.2026

Các kỳ trước: 18, 17, 16,15, 14,13,12, 11, 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1  

Aucun commentaire:

Enregistrer un commentaire

Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.