29- CƠM NẮM
Cơm nắm xứng đáng là nhân chứng của một thời nghèo đói. Nhưng nếu chỉ thế thôi, thì nhớ mãi làm gì. Ai đã qua cái đận cứ ra khỏi nhà là cơm đùm cơm bọc (chính là cơm nắm đấy), sẽ thấy trong nắm cơm luôn chứa theo cả những thứ khiến việc ăn no bụng đôi khi lại là phụ.
Tuy thế, thỉnh thoảng nếu có ai đó bỗng muốn hồi cố, rủ đi ăn món cơm nắm ở nhà hàng cao cấp, hầu hết tôi đều không hào hứng, hoặc từ chối rất nhanh. Bởi tôi luôn có nắm cơm trong ký ức, để mỗi khi "đói nhớ thương" (giờ mấy ai còn đói lòng!), lại moi ra nhấm nháp.
Trong đời, tôi ít thấy ai yêu thương "bà cô bên chồng" như mẹ tôi và ngược lại. Vào hôm cô tôi rời làng, suốt đêm trước đó mẹ tôi hầu như thức trắng. Mẹ chọn loại gạo tám thơm trăm hạt như một để thổi cơm, chờ chín tới rồi bắt đầu nắm.
Đồ nghề của mẹ nhất định phải có một chiếc mo cau khô, một chiếc khăn vải sạch và một chậu nước đun sôi để nguội. Cơm gạo tám thơm chín tới, nóng nghi ngút khiến mẹ suýt xoa, nhập nhòa trong màn sương mỏng. Chiếc mo cau gặp hơi nước nóng bỗng mềm và dẻo dai một cách kỳ lạ, cứ cuộn lại, mở ra, biến ảo dưới tay mẹ. Hình như mo cau sinh ra là để dùng riêng vào việc nắm cơm. Sẽ chẳng có vật gì thay được nó.
Nắm cơm tưởng đơn giản nhưng là cả một nghệ thuật. Nếu chỉ dùng sức để ép, cốt cho những hạt cơm dính vào nhau thì chỉ được một thứ cơm nén, vô duyên hết chỗ nói, chưa nguội đã rời nhau rồng rộc, ăn lộm cộm, lủng củng trong miệng. Người quê tôi có từ “thách cơm”, rất chính xác.
Thách có thể hình dung như thít chặt lại nhưng không chỉ như vậy. Nó là động tác rất khó diễn tả, cũng rất khó dạy người khác bằng cách giảng giải. Ai từng sống trong cái thời ấy may ra mới hiểu. Làm mãi mới có thể quen. Hạt cơm bị vò cho ra chút nhựa rồi mới làm cho chúng kết lại với nhau. Lý thuyết là thế nhưng chỉ bàn tay nghệ nhân mới cảm nhận được độ dẻo, quánh, chặt... khi “thách cơm”. Chưa đủ độ chưa thành cơm nắm. Quá tay - cơm ướt, ăn không ngon mà lại dễ vữa.
Hành trang lên đường của cô tôi có những quả cơm nắm của mẹ, được “vắt” trong những vuông khăn trắng tinh tươm. Mẹ chỉnh sửa, vỗ về, ngắm nghía đến thật hài lòng mới thôi.
Lần lượt chị cả, chị hai, anh trai tôi rồi đến tôi và những đứa em rời nhà ra đi. Với bất cứ ai, nếu còn có thể, cũng được mẹ chuẩn bị cho cơm nắm. Bao giờ mẹ cũng gói kèm cho mấy cái lạt giang. Cơm nắm phải dùng lạt giang xắt mới đúng điệu, mới không bị lẫn mùi tanh của sắt thép, mất ngon. Cơm xắt ra, mặt mịn như giò lụa, vẫn ấp ủ hương thơm của gạo, kể cả đã nguội ngắt. Cầm từng lát mà chấm với muối vừng, từ từ ăn, từ từ cảm nhận, từ từ ngẫm nghĩ để đến khi chắc dạ thì cũng kịp ngộ ra được nhiều điều.
Với tôi cơm nắm gợi nhớ về một thời muốn quên đi, cần phải quên đi, nên vùi sâu xuống đáy thời gian. Nhưng chả hiểu sao những vắt cơm của nghèo đói ấy lại cứ nặng tình và ẩn sâu trong kí ức lâu đến thế!
30- BÁNH RÁN
Suốt những năm còn bé sống ở làng, tôi chỉ biết đến một vài loại bánh chế biến thuần túy từ gạo. Không có bất cứ hương vị nào khác ngoài mùi thơm của gạo, của mật mỡ và các loại gia vị trồng trong vườn. Nhưng nếu phải kể tên một loại bánh mộc mạc nhất, dễ làm nhất nhưng đọng lại sự ngọt ngào lâu nhất, thì bánh rán chắc chắn là cái tên đầu tiên được tôi nhắc tới.
Khác với nhiều loại bánh cầu kỳ khác, cả về nội dung và hình thức, bánh rán không cần bất cứ nguyên liệu nào khác ngoài gạo nếp, đỗ xanh, đường (thường là mật mía) - nếu bánh nhân ngọt, hoặc hành, mộc nhĩ với chút thịt băm - nếu là bánh nhân mặn. Bánh rán cũng không cần phải gói bọc nhiêu khê như nhiều loại bánh khác. Cứ trần trùi trụi là cục bột trước khi hóa kiếp. Từ chảo vớt ra là đưa thẳng lên đĩa, hoặc có thể dùng tay nhón đưa vào miệng cắn ngay cả khi mỡ vẫn nổ lách tách ngoài vỏ bánh.
Ấy thế mà cái thứ bánh giản đơn ấy, ở nhiều vùng quê, lại được liệt vào vào loại bánh thiêng, dùng để cúng tổ tiên hay biếu xén người nhiều tuổi trước tết Nguyên Đán hoặc Rằm tháng bảy âm lịch. Vào những dịp ấy, không mấy ai đem biếu bánh cuốn, bánh đa hay bánh tẻ, mà nhất thiết phải là bánh rán.
Mẹ tôi mỗi năm chỉ làm bánh rán hai lần vào những dịp tôi vừa kể và thường là làm bánh rán nhân ngọt. Trước đó hàng tuần bà đã chọn gạo nếp (có đấu chút ít gạo tẻ cho đỡ dính tay khi nặn và khi rán tạo độ giòn xốp cho vỏ), đỗ xanh và mật (đường phên). Đỗ, trăm hạt như một đem ngâm, đãi sạch vỏ rồi đồ và giã nhuyễn làm nhân. Gạo nếp cũng cấm có được sứt mẻ, phải ngâm cho đủ mềm rồi xay tươi bằng cối chuyên xay bột. Bà ngồi xay từ sáng đến trưa thì vừa được hai lượt. Bột gạo bấy giờ còn là thứ dung dịch trắng như sữa, bỏ vào lòng bàn tay dùng ngón di đi di lại không thấy cộm, mới coi là được.
Sau đó mẹ trải khăn vải lên một thúng tro bếp rồi đổ bột xuống đó. Tro bếp hút nước (tôi đồ rằng tro, nhất là tro từ rơm lúa nếp không chỉ hút nước?) để lại một lớp bột mịn, dường như càng trắng hơn. Thứ bột đó rất mát tay, sẽ được nặn thành vỏ bánh, bọc lấy nhân đỗ rồi thả vào nồi mỡ đang sôi. (Mỡ này chiết nóng từ miếng thịt mông của con lợn, nên rất trong và thơm, cấm kỵ dùng mỡ chài, mỡ lá khiến bánh bị khét).
Đây là giai đoạn quan trọng nhất bởi nó không chỉ quyết định đến chất lượng bánh mà còn quyết định đến mầu sắc, hình thức, những yếu tố nhiều khi quan trọng hơn cả chất lượng nếu là bánh lễ. Vỏ bánh căng, nở đều, lăn tăn bọt vỡ, không bị sùi, không bị trầy do “hôn” nhau. Bánh vớt ra để nguội, ráo mỡ mới đem thắng mật. Lại một công đoạn đòi hỏi phải rất khéo, sao cho chỉ một lớp mật mỏng phủ đều lên vỏ bánh và mật không được khét mà người nhà quê gọi là mật thắng quá lửa. (Giờ đây mật có thể thay bằng đường trắng, ngào thẳng vào nhân khiến hình thức bánh đẹp hơn, lại đỡ dính tay. Nhưng không hiểu sao tôi cứ thích loại bánh rán thắng mật của mẹ).
Bánh rán bày 3 hoặc 5 chiếc một lên đĩa đem biếu người già, là món quà đượm tình ơn nghĩa mà người nhà quê muốn gửi vào. Vỏ bánh vàng giòn, nhưng cùi lại trắng, mềm và dai, hàm ý sâu xa một cái gì nồng ấm, keo sơn, thơm thảo, ngọt ngào, bền chặt... Khó mà diễn tả hết. Điều quan trọng là tất cả đều do từ bàn tay tảo tần, hiếu nghĩa trực tiếp làm ra, giản dị nhưng tinh khiết.
Ngay cả giờ đây mỗi khi người viết bài này nhớ lại tuổi thơ, vẫn còn thấy ấm lòng như vừa được cắn ngập răng miếng bánh rán ròng ròng một lớp mật ngọt ngào, trong tiết trời cuối thu đầu đông. Không thể tả lại bằng bút mực cái cảm giác chất ngất của thứ hạnh phúc của kẻ tìm lại được kho báu bỏ quên bấy lâu.
Kỳ tiếp theo: KEM ĐẤT, CHUỘT ĐỒNG NƯỚNG.
TẠ DUY ANH 20.11.2026
Các kỳ trước: 17, 16,15, 14,13,12, 11, 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1


Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire
Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.