Trần Trung Đạo - Tìm hiểu về phong trào cấp tiến và chủ nghĩa xã hội dân chủ Mỹ

Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ (midterm election) vừa qua phần thắng lớn nghiêng hẳn về phía Dân chủ. Chiến thắng này chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến các chính sách đối nội lẫn đối ngoại và hứa hẹn một cuộc bầu cử sôi động vào tháng 11, 2028.

Hai năm nữa, liên danh tổng thống phó tổng thống, tất cả 435 Dân Biểu Hạ Viện và 34 Thượng Nghị Sĩ, nhất là tại 7 tiểu bang chiến địa (battleground states) gồm Pennsylvania, Georgia, North Carolina, Michigan, Arizona, Wisconsin, Nevada, sẽ được bầu lại.

Mặc dù còn hơn 2 năm nhưng hôm nay nhiều tiên đoán đã được đưa ra. Tên tuổi của những chính khách như JD Vance, Jon Ossoff v.v… được nhắc đi nhắc lại mỗi ngày, không chỉ trên báo chí mà cả những trang "Web" chuyên cá độ.

Trước khi đọc tiếp xin những người Việt cao niên tạm thời quên giùm những chính sách “Kinh Tế Mới”, “Đốt Sách”, “Đánh Tư Sản Mại Bản”, trại tù dưới danh nghĩa “cải tạo”, “thời bao cấp” và các chính sách tàn bạo khác của chế độ chuyên chính tại Việt Nam sau 1975.  Lý do, những chính sách này không tồn tại ở Mỹ. Tại Mỹ trên tất cả là hiến pháp.

Nhiều người Mỹ gốc Việt rất nhạy cảm với những nhóm chữ đầy đe dọa như “chủ nghĩa xã hội”, “chủ nghĩa Cộng Sản”. Điều đó dễ hiểu. Mỗi khi nghe nhắc đến “chủ nghĩa xã hội”, “chủ nghĩa Cộng Sản” cả một quá khứ khủng khiếp hiện về. Một phần đời đầy đau thương và chịu đựng. Một phần đời đầy máu và nước mắt chưa khô. Tuy nhiên, mô hình “Chủ Nghĩa Xã Hội Dân Chủ” chúng ta đang nghe hiện nay không liên quan gì đến “Chủ Nghĩa Xã Hội Chuyên Chính” đã tồn tại tại Liên Xô và Đông Âu từ 1917 đến 1991 cũng như đang tồn tại tại Trung Cộng và Việt Nam.  

Khái niệm “Chủ Nghĩa Xã Hội” trong “Chủ Nghĩa Xã Hội Dân Chủ” có một lịch sử khá dài. Trước khi Marx, Engels xuất hiện với Tuyên Ngôn Đảng Cộng Sản và Tư Bản Luận, các quan điểm về chủ nghĩa xã hội đã có rồi. Trong thời Karl Marx,  Đệ Nhất Quốc Tế được thành lập tại Geneva 1864 và Đệ Nhị Quốc Tế ra đời tại Paris 1889, sáu năm sau khi Marx qua đời.

Ngày 4 tháng Ba, 1919 Lenin thành lập Đệ Tam Quốc Tế nhằm đoàn kết giai cấp vô sản để lật đổ chế độ tư bản trên phạm vi thế giới bằng bạo lực cách mạng. Nếu không có Lenin, chủ nghĩa CS theo sách vở của Marx chỉ tồn tại trong sách vở, trong thư viện. Lenin đưa ra 21 điều kiện gia nhập và các đảng CS tại các quốc gia phải dựa theo 21 điểm vô cùng tàn bạo để chọn vị trí của mình, gia nhập Đệ Tam Quốc Tế hay ở lại Đệ Nhị Quốc Tế. (Minutes of the Second Congress of the Communist International, Seventh Session)

Hiện nay, Mỹ cũng có đảng Cộng Sản Mỹ thuộc Đệ Tam Quốc Tế do Lenin sáng lập được gọi là Đảng Cộng Sản USA (The Communist Party USA (CPUSA)) thành lập 1919.

Trong chuyến đi Mỹ vừa qua, ngày 21 tháng 9, Tô Lâm đã gặp ban lãnh đạo đảng CS Mỹ  và “mời lãnh đạo Đảng Cộng sản Mỹ sang thăm Việt Nam”. Theo báo Tuổi Trẻ: “Tại cuộc gặp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước bày tỏ cảm ơn tình cảm, sự đoàn kết và ủng hộ quý báu mà Đảng Cộng sản Mỹ và nhiều thế hệ bạn bè, nhân dân tiến bộ Mỹ đã dành cho Việt Nam nhiều năm qua.” (Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp nhóm hạ nghị sĩ liên bang và lãnh đạo Đảng Cộng sản Mỹ, Tuổi Trẻ, 22/09/2026)

Đảng Cộng Sản thứ thiệt này tự nhận có 11 ngàn đảng viên nhưng không được báo chí nhắc tới và không nhiều người biết.

Chủ nghĩa xã hội tại Mỹ đang được nhắc tới là Chủ Nghĩa Xã Hội Dân Chủ (Democratic Socialism).

Trước khi bàn chi tiết hơn về quan điểm “Chủ Nghĩa Xã Hội Dân Chủ”, có lẽ trước hết nên nhắc đến Phong trào Cấp Tiến (Progressive Movement) vì đây là lực cần thiết để thúc đẩy chủ trương “xã hội chủ nghĩa dân chủ” từ lý thuyết thành hiện thực xã hội.

Phong trào Cấp Tiến không phải là một chủ nghĩa, nhưng là một khối tập trung những người ủng hộ hay biện hộ cho các chính sách cải cách xã hội.  Phong trào chính trị xã hội này được thành lập nhằm binh vực cho lợi ích của người dân bình thường thông qua thay đổi chính trị và hỗ trợ các hoạt động của chính phủ.

“Chủ Nghĩa Xã Hội Dân Chủ” và “Phong trào Cấp Tiến” có nhiều điểm chung, trong đó quan trọng nhất là ủng hộ Chương Trình Chăm Sóc Sức Khỏe Toàn Dân (Medicare for All).

Theo Kevin Hillstrom trong tác phẩm The Progressive Era, Phong trào Cấp Tiến Mỹ từng có một thời rất thịnh. Kỷ nguyên đó kéo dài từ 1896 đến gần Thế Chiến Thứ Nhất.

Dân Biểu Cấp Tiến trong Hạ Viện Mỹ hiện nay gồm những dân biểu  có khuynh hướng xã hội tả phái.

Phong trào Cấp Tiến được khá đông giới trẻ ủng hộ. Lý do, tuổi trẻ thường sống lý tưởng. Họ nhìn đời một màu xanh. Họ hăng say và nhiệt tình cống hiến công sức cho những mục đích mà họ cho là "cao thượng giúp đời". Nếu Karl Marx gọi giai cấp công nhân là những người “không có gì để mất” thì tuổi trẻ trong Phong Trào Cấp Tiến là thành phần “chưa có gì để mất.”

Trong website của Quốc Hội Mỹ, Phong Trào Cấp Tiến công bố Bảy Hứa Hẹn, chẳng hạn “hứa hẹn” thứ nhất: “Thúc đẩy công lý, phẩm giá và hòa bình cho tất cả mọi người” hay “hứa hẹn” thứ hai: “Giải quyết các hệ thống áp bức và xóa bỏ chủ nghĩa phân biệt chủng tộc và kỳ thị mang tính cấu trúc.”  Các Dân biểu Phong Trào Cấp Tiến tin rằng chính phủ “phải là yếu tố san bằng cơ hội cho tất cả mọi người”.

Còn khá sớm để có con số chính xác thành viên của Khối Cấp Tiến (Progressive Caucus) trong Quốc Hội Mỹ lần này nhưng với cuộc thắng lớn trong lần bầu cử giữa nhiệm kỳ vừa qua, chắc chắn sẽ tăng cao hơn con số 100 thành viên trước đây nhiều. 

Tại Thượng Viện, nói tới Phong trào Cấp Tiến tại Mỹ không thể bỏ qua Bernie Sanders, Thượng Nghị Sĩ thuộc tiểu bang Vermont.

Trong lần ứng cử tổng thống năm 2016, Bernie Sanders tập hợp được chung quanh ông ta một khối người trẻ đông đảo, tự nguyện, có tính tổ chức cao và nhất là được trang bị phương tiện kỹ thuật thông tin nhanh chóng. Khi Bernie Sanders rút khỏi cuộc chạy đua vào Tòa Bạch Ốc, khối trẻ này chuyển sang ủng hộ cuộc chạy đua vào quốc hội của các ứng cử viên thuộc Phong trào Cấp Tiến. Nhờ đó, trong quốc hội khóa thứ 118, 2023-2025, cánh cấp tiến có tới 103 dân biểu tập trung vào Khối Phong Trào Cấp Tiến (Progressive Caucus). Chủ tịch Phong Trào là Dân biểu Greg Casa,  đảng Dân Chủ tiểu bang Texas.  

Mặc dù hiện nay Phong Trào Cấp Tiến là một cánh của đảng Dân Chủ, lịch sử cho thấy phong trào không nhất thiết thuộc hẳn một đảng nào.

Tổng thống thứ 26 của Mỹ Theodore Roosevelt thuộc đảng Cộng Hòa là lãnh đạo của Phong Trào Cấp Tiến thời đó. Ông là tác giả của ba chính sách mang nội dung cấp tiến gồm kiểm soát chặt chẽ các công ty, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ giới tiêu thụ. Tổng thống Woodrow Wilson, thuộc đảng Dân Chủ sau đó cũng là thành viên của Phong Trào Cấp Tiến.

Cuộc cách mạng kỹ nghệ thế kỷ 19 mang giàu có đến cho một số ít người nhưng được trả một giá rất đắt bằng sự hy sinh của nhiều tầng lớp dân chúng khác. Giới lao động làm việc trong ngành làm đường rầy xe lửa, chế biến, sản xuất phải chịu đựng nhiều thiệt thòi. Họ làm việc trong môi trường khắc nghiệt để làm giàu cho một số nhỏ những chủ công ty, chủ ngân hàng, chủ hầm mỏ. Phong Trào Cấp Tiến vì thế là phản ứng xã hội tự nhiên của cuộc cách mạng kỹ nghệ.

Qua hai trường hợp của Woodrow Wilson (Dân Chủ) và Theodore Roosevelt (Cộng Hòa) cho thấy ủng hộ hay không ủng hộ Phong Trào Cấp Tiến tùy thuộc vào quan điểm kinh tế, chính trị,  xã hội và môi trường của mỗi người không nhất thiết phải là Cộng Hòa hay Dân Chủ.

“Chủ Nghĩa Xã Hội Dân Chủ” Tại Mỹ

Lý do Chủ Nghĩa Xã Hội Dân Chủ được nhắc nhiều chẳng qua vì vài năm trước đây có một ứng cử viên tổng thống vận động trên nền tảng “dân chủ xã hội Nordic".  Người đó là Thượng Nghị Sĩ Bernie Sanders. Về đối nội Bernie Sanders ủng hộ quyền của giới lao động, y tế miễn phí, học phí miễn phí. Về đối ngoại, ông chủ trương cắt giảm ngân sách quốc phòng, theo đuổi đường lối ngoại giao hợp tác quốc tế. Mô hình “dân chủ xã hội Nordic” mà Bernie Sanders muốn nói đến là các quốc gia vùng Nordic gồm Thụy Điển, Denmark, Norway, Phần Lan và Iceland. 

Bernie Sanders nghĩ rằng mô hình kinh tế Nordic có thể áp dụng vào nước Mỹ. Suy nghĩ này không đúng. Những quốc gia Nordic nhờ đặc tính văn hóa và dân số ít nên đã thực hiện tương đối thành công một nền kinh tế với hệ thống an sinh xã hội cao, nền giáo dục công lập, hệ thống y tế công cộng. Dân số 5 quốc gia vùng Nordic cộng lại chưa bằng dân số tiểu bang Texas của Mỹ. 

Trước cuộc chạy đua kỹ thuật trong Thời Đại Số (Digital Age) giữa Mỹ và Trung Cộng, quan điểm đối ngoại của Bernie Sanders là một nguy cơ cho nền an ninh và vị trí của Mỹ trên thế giới nếu không muốn nói là tai họa. Không chỉ đảng Cộng Hòa lo mà cả các thành phần thuộc cánh trung tâm (centrist Democrats) và ôn hòa (Moderate Democrats) của đảng Dân Chủ cũng lo.

Để thắng trong các cuộc bầu cử cấp liên bang, các nhà chiến lược đảng Dân Chủ thay đổi nhiều phương pháp vận động. Những khẩu hiệu có tính xách động và quá khích như “Defund the police” (tái phân phối ngân sách cảnh sát) hay những câu “xã hội chủ nghĩa”, “phong trào cấp tiến” làm cử tri lo lắng không được ứng cử viên đảng Dân Chủ dùng nhiều.  Để giành phiếu, các ứng cử viên đảng Dân Chủ tập trung vào những vấn đề bức thiết của đời sống hơn là chính sách dài hạn.

Trong bài viết “Người Mỹ Bỏ Phiếu Bằng Gì?” đăng lần đầu trên Facebook 6 năm trước, người viết có nhấn mạnh: “Người Mỹ rất thực tế. Họ bỏ phiếu không phải bằng tay như người dân Nam Phi, bằng chân như người dân Sierra Leone hay miền Nam Việt Nam mà bằng bao tử. Đời sống áo cơm, điều kiện kinh tế, mức ổn định trong xã hội Mỹ quyết định cho lá phiếu.”

Một ví dụ gần nhất. Khi Thượng Nghị Sĩ và ứng cử viên Cộng Hòa Cindy Hyde-Smith, tiểu bang Mississippi, được hỏi tại sao giá thịt bò tăng cao trong tháng Hai. Thay vì giải thích lý do khan hiếm thịt bò, bà nói rằng người tiêu dùng có "rất nhiều loại chất đạm (protein) để lựa chọn". Cử tri hỏi về thịt bò, thức ăn thông dụng và yêu thích nhất của người dân chứ không hỏi về chất dinh dưỡng, bà Cindy Hyde-Smith trả lời một cách vụng về và lạc đề.

Ứng cử viên đảng Dân chủ Scott Colom nắm lấy cơ hội và đưa ra một quảng cáo tấn công “Thay vì chọn một ‘chất đạm’ cử tri nên chọn một thượng nghị sĩ khác”. Câu “Tôi thà chọn một thượng nghị sĩ khác” trong quảng cáo vận động của Scott Colom trở thành câu được dội lại suốt thời kỳ tranh cử. Quảng cáo này được xem là quảng cáo vận động tranh cử có hiệu quả nhất trong mùa bầu cử 2026. Scott Colom, người Mỹ gốc Phi Châu đầu tiên đắc cử Thượng Nghị Sĩ tiểu bang Mississippi kể từ thời kỳ Phục Hồi Sau Nội Chiến (Reconstruction).

Cơ chế dân chủ Mỹ ngoài hành pháp và lập pháp mà chúng ta nghe hằng ngày còn được bảo vệ bởi một hệ thống tư pháp tiểu bang và liên bang được dựng thành nhiều tầng.

Riêng cấp liên bang, Mỹ có 94 khu tư pháp liên bang đặt tại các địa phương (District Court) với tổng cộng 677 thẩm phán. Ngoài ra Mỹ còn có 13 Tòa Phúc Thẩm (U.S. Courts of Appeals), mỗi tòa có ba thẩm phán. Các tòa phúc thẩm không có bồi thẩm đoàn.

Các thẩm phán liên bang do tổng thống đề cử, Ủy Ban Tư Pháp Định Chế (Senate Judiciary Committee) của Thượng Viện nghiên cứu và đề nghị lên Thượng Viện. Ngoài một số biệt lệ, các tổng thống Cộng Hòa đề cử các thẩm phán chia sẻ quan điểm Cộng Hòa và tương tự đối với các tổng thống Dân Chủ. Tòa cao nhất là Tối Cao Pháp Viện với chín thẩm phán.

Nước Mỹ không tùy thuộc vào quyết định của một hay vài người như các nước độc tài và các chủ thuyết quan trọng cũng không giới hạn trong một hay hai nhiệm kỳ tổng thống.

Nếu chiến lược đối ngoại của Mỹ chỉ giới hạn trong bốn năm hay tám năm thì Liên Xô chẳng những không sụp đổ mà, về kỹ thuật và ảnh hưởng chính trị, đã đánh bại Mỹ trong đầu thập niên 1960. Tổng Thống (TT) Harry Truman và Tướng Dwight Eisenhower có nhiều điểm bất đồng nhưng khi đắc cử tổng thống TT Eisenhower (Cộng Hòa) vẫn tiếp tục chính sách đối ngoại “bao vây”  Liên Xô của cựu TT Truman (Dân Chủ).

Các khủng hoảng chính trị Mỹ thường diễn ra trong vài năm.

Chẳng hạn, sau khi TT Abraham Lincoln đắc cử 1860, mười một tiểu bang dưới quyền lãnh đạo của Jefferson Davis ly khai dẫn tới nội chiến  khiến trên một triệu người Mỹ thương vong. Nước Mỹ bàng hoàng nhưng rồi nước Mỹ đã phục hồi và phát triển. Vào năm 1890, Mỹ bỏ qua Anh để trở thành một cường quốc sản xuất một phần ba sản phẩm công nghệ toàn thế giới. 

Lịch sử như một dòng sông. Thật khó có dòng sông nào từ thượng nguồn ra biển mà không phải chảy qua những ghềnh đá cheo leo khúc khuỷu, và nước Mỹ như một dòng sông, cũng vậy thôi. 

TRẦN TRUNG ĐẠO 15.11.2026