Tino Cao – Từ « thuốc phiện của nhân dân » đến chỗ dựa tâm linh của giới cầm quyền

 

Trong hàng chục năm, chủ nghĩa cộng sản tại Việt Nam xem chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử là nền tảng tư tưởng để giải thích thế giới, tổ chức xã hội và xây dựng con người mới. Tôn giáo, theo cách diễn giải phổ biến từ học thuyết Marx Lenin, được xem là sản phẩm của những điều kiện lịch sử nhất định, gắn với sự bất lực của con người trước tự nhiên và các quan hệ xã hội.

Việc xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa được kỳ vọng sẽ làm suy giảm những điều kiện sản sinh ra nhu cầu tìm kiếm sự an ủi nơi thế giới thần thánh siêu nhiên. Trong thực tế, quan niệm ấy đã ảnh hưởng sâu sắc đến các chính sách quản lý tôn giáo, bài trừ mê tín và cải tạo đời sống văn hóa tại Việt Nam.

Hơn nửa thế kỷ sau, đời sống tôn giáo Việt Nam cho thấy những chuyển biến rất khác xa với viễn cảnh được hình dung trong hệ tư tưởng ấy. Các cơ sở thờ tự được xây dựng với quy mô ngày càng lớn, những lễ hội tôn giáo thu hút hàng vạn người, hoạt động cầu an, giải hạn, cầu tài lộc và các dịch vụ tâm linh xuất hiện nhiều như nấm sau mưa trong nhiều cơ sở Phật giáo. Nhà nước tham gia tổ chức, bảo trợ hoặc sử dụng các sự kiện tôn giáo để quảng bá hình ảnh quốc gia, trong khi những tổ chức tôn giáo hoạt động ngoài hệ thống được công nhận vẫn phải đối diện với các biện pháp kiểm soát.

Giữa những thay đổi đó, có hiện tượng cần được quan tâm nhiều hơn là quan hệ của tầng lớp lãnh đạo cộng sản với tôn giáo. Những người được đào tạo theo hệ tư tưởng vô thần vẫn có thể thực hành tín ngưỡng, tìm đến các đền chùa, tham gia nghi lễ cầu phúc, cầu an và tìm kiếm sự bảo trợ của thế giới siêu nhiên. Việc ấy tự nó không đáng phê phán. Đáng phê phán là quan hệ lợi dụng hai chiều giữa một số quan chức và chức sắc tôn giáo, trong đó người có chức vụ sử dụng địa vị, tiền bạc và ảnh hưởng chính trị để phục vụ những nhu cầu cá nhân, còn giới tu hành khai thác các quan hệ ấy nhằm tìm kiếm tài trợ, bảo trợ chính trị và củng cố vị thế trong giáo hội.

Sự chuyển đổi này đặt ra câu hỏi đối với cả nhà nước lẫn các tổ chức tôn giáo. Một chế độ từng phê phán tôn giáo trên phương diện ý thức hệ và tìm cách hạn chế ảnh hưởng của các tổ chức tôn giáo trong đời sống chính trị đã sử dụng tôn giáo như thế nào để phục vụ mục tiêu quản trị? Và những tổ chức tôn giáo, đặc biệt là Giáo hội Phật giáo Việt Nam, đã thay đổi ra sao khi sự thừa nhận của nhà nước, quan hệ với giới chức và lợi ích kinh tế có thể chi phối điều kiện hoạt động và phát triển của họ?

Đằng sau các câu hỏi ấy là vấn đề về sự suy thoái của những nguyên tắc đạo đức. Khi người có chức vụ sử dụng nghi lễ tôn giáo để tìm kiếm sự bảo đảm cho địa vị, tài sản và vận mệnh của mình, niềm tin tâm linh biến thành công cụ phục vụ các tham vọng thế tục. Khi cơ sở tôn giáo dung dưỡng những thực hành ấy để nhận tiền bạc hoặc sự bảo trợ, chức năng giáo dục và phê phán đạo đức của tôn giáo đã bị hủy hoại.

1.

Năm 1844, trong phần dẫn nhập tác phẩm “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel”, Karl Marx đưa ra nhận định nổi tiếng rằng tôn giáo là “thuốc phiện của nhân dân”. Ông viết: “Nỗi khổ tôn giáo vừa là biểu hiện của nỗi khổ hiện thực, vừa là sự phản kháng đối với nỗi khổ hiện thực. Tôn giáo là tiếng thở dài của sinh linh bị áp bức, là trái tim của một thế giới không có trái tim, là linh hồn của những hoàn cảnh không có linh hồn. Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”.

Câu nói này thường được trích dẫn như sự phủ nhận hoàn toàn giá trị của tôn giáo. Marx xem đau khổ tôn giáo vừa là biểu hiện của đau khổ hiện thực, vừa là sự phản kháng đối với hoàn cảnh gây nên đau khổ. Tôn giáo đem đến cho con người khả năng chịu đựng những điều kiện sống mà họ không thể thay đổi bằng hành động thực tế.

Trong cách phân tích của Marx, con người tạo ra tôn giáo từ những điều kiện tồn tại của mình. Những quan hệ xã hội bất công, sự tha hóa và tình trạng bị áp bức tạo ra nhu cầu tìm kiếm sự an ủi nơi thế giới tưởng tượng. Bởi vậy, phê phán tôn giáo dẫn đến việc phê phán xã hội đã sản sinh ra nhu cầu ấy. Khi điều kiện tồn tại của con người được cải thiện, những ảo tưởng giúp họ chịu đựng khổ đau sẽ mất đi cơ sở xã hội.

Quan điểm này có ảnh hưởng sâu rộng đối với các phong trào cộng sản thế kỉ 20. Tuy nhiên, từ phê phán triết học của Marx đến chính sách bài trừ tôn giáo của các nhà nước cộng sản là cả quá trình chuyển đổi về tư tưởng và phương pháp hành động. Tôn giáo bị xem là tàn dư của xã hội cũ, hoạt động của các giáo hội có thể bị nhìn nhận như trở ngại đối với việc xây dựng trật tự xã hội mới. Trong nhiều trường hợp, sự khác biệt giữa niềm tin tôn giáo và hoạt động chống đối chính trị bị xóa nhòa trong cách quản lý của nhà nước.

Tại Việt Nam, các chiến dịch xây dựng nếp sống mới, cải tạo văn hóa và bài trừ mê tín ở miền Bắc sau năm 1954 diễn ra trong bối cảnh ấy. Những thực hành tín ngưỡng dân gian chịu sự phê phán từ quan điểm duy vật, trong khi các tổ chức tôn giáo phải thích ứng với cơ chế quản lý và những yêu cầu chính trị của chính quyền. Sau năm 1975, hệ thống quản lý này được mở rộng vào miền Nam, nơi các tổ chức tôn giáo có lịch sử hoạt động, tài sản và mạng lưới xã hội khác biệt với miền Bắc.

Tôi muốn phân biệt rõ việc phê phán những thực hành tín ngưỡng gây tổn hại cho con người với việc nhân danh chống mê tín để hạn chế quyền tự do tôn giáo. Người có đức tin được quyền thực hành tín ngưỡng mà không phải chứng minh niềm tin của mình phù hợp với bất cứ học thuyết chính trị nào. Người vô thần cũng có quyền bác bỏ những quan niệm siêu nhiên bằng lập luận khoa học và triết học. Tranh luận giữa các quan điểm khác biệt thuộc phạm vi tự do tư tưởng và biểu đạt. Xung đột nảy sinh từ việc nhà nước sử dụng thẩm quyền hành chính để phán định niềm tin nào được chấp nhận, tổ chức tôn giáo nào được phép hoạt động, căn cứ vào tiêu chuẩn ý thức hệ thay vì những hành vi vi phạm pháp luật.

Từ cuối thập niên 1980, quan điểm của đảng Cộng sản Việt Nam đối với tôn giáo có sự thay đổi. Nghị quyết 24-NQ/TW ngày 16 tháng 10 năm 1990 của Bộ Chính trị thừa nhận tôn giáo là vấn đề tồn tại lâu dài, và tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân. Nghị quyết 25-NQ/TW ngày 12 tháng 3 năm 2003 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 9 tiếp tục khẳng định quan điểm này, đồng thời nhấn mạnh vai trò quản lý của nhà nước và việc vận động các tổ chức tôn giáo tham gia thực hiện những mục tiêu chính trị, kinh tế và xã hội của chế độ.

Sự thay đổi ấy phản ánh thực tế rằng tôn giáo không biến mất cùng với quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội. Ngay cả khi quan hệ sản xuất, chế độ sở hữu và tổ chức nhà nước đã thay đổi, nhu cầu tín ngưỡng vẫn tồn tại trong xã hội. Đổi mới kinh tế cũng tạo điều kiện cho nhiều hoạt động tôn giáo, lễ hội truyền thống và thực hành tín ngưỡng dân gian phục hồi.

Tuy nhiên, việc thừa nhận nhu cầu tôn giáo không đồng nghĩa với việc nhà nước từ bỏ tham vọng kiểm soát các thiết chế tôn giáo. Trái lại, sự thừa nhận ấy được thực hiện trong khuôn khổ mà tổ chức, nhân sự và sinh hoạt tôn giáo tiếp tục chịu sự điều chỉnh sâu rộng của hệ thống hành chính. Nhà nước có thể khuyến khích những hoạt động tôn giáo phục vụ đoàn kết dân tộc, từ thiện, du lịch và quảng bá văn hóa, đồng thời hạn chế những cộng đồng tôn giáo có khả năng hoạt động độc lập với bộ máy quản lý.

Nhà nghiên cứu Adam E. Howe, trong bài To Co-opt or Coerce? State Capacity, Regime Strategy, and Organized Religion in Cambodia, Laos, and Vietnam, đăng trên Asian Journal of Comparative Politics năm 2021, cho rằng chế độ Việt Nam đã thành công trong việc thu nạp các tổ chức tôn giáo vào hệ thống quản lý nhà nước. So với những biến động trong chính sách tôn giáo tại Lào và Cambodia, Việt Nam phát triển cơ chế quản trị có khả năng duy trì sự kiểm soát thông qua tổ chức hành chính.

Quan hệ giữa nhà nước cộng sản và tôn giáo phản ánh sự thay đổi trong phương thức quản trị xã hội. Khi thực tế cho thấy niềm tin tôn giáo vẫn tồn tại bất chấp những nỗ lực cải tạo tư tưởng, nhà nước điều chỉnh cách thức can thiệp bằng việc thừa nhận và đưa các tổ chức tôn giáo vào khuôn khổ quản lý của chế độ. Sự thừa nhận ấy tạo điều kiện cho các giáo hội hoạt động, đồng thời khiến tổ chức, nhân sự và khả năng phát triển của họ chịu ảnh hưởng sâu sắc từ những quyết định hành chính và quan hệ với giới chức cầm quyền.

Bằng cách kiểm soát các thiết chế tôn giáo, nhà nước có thể huy động uy tín của giới tu hành, sự tín nhiệm của tín đồ và ảnh hưởng xã hội của các giáo hội để củng cố tính chính danh của chế độ và phục vụ những mục tiêu chính trị. Tôn giáo, vốn bị phê phán như tàn dư của xã hội cũ cần được cải tạo, nay được thừa nhận có điều kiện và trở thành nguồn ảnh hưởng mà nhà nước khai thác sử dụng để duy trì sự chi phối đối với đời sống xã hội.

2.

Ngày 7 tháng 11 năm 1981, Hội nghị thống nhất Phật giáo tại chùa Quán Sứ, Hà Nội, với đại biểu của 9 tổ chức và hệ phái, quyết định thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam theo phương châm “Đạo pháp, Dân tộc, Chủ nghĩa xã hội”. Ngày 29 tháng 12 cùng năm, bộ trưởng, tổng thư ký Hội đồng bộ trưởng ban hành Quyết định 83-BT, cho phép thành lập giáo hội, phê chuẩn hiến chương và danh sách lãnh đạo, đồng thời xác định đây là tổ chức đại diện cho Phật giáo Việt Nam trong quan hệ trong nước và quốc tế. Tuy nhiên, tư cách đại diện được xác lập bằng quyết định hành chính không đồng nghĩa với đồng thuận của toàn thể cộng đồng Phật giáo.

Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất, ra đời ngày 4 tháng 1 năm 1964 sau phong trào Phật giáo miền Nam năm 1963, đã có lịch sử tổ chức và hoạt động độc lập trước năm 1975. Sau năm 1981, những thành phần tiếp tục duy trì giáo hội này phải đối diện với các biện pháp hạn chế sinh hoạt, kiểm soát nhân sự và cơ sở thờ tự. Danh nghĩa “thống nhất Phật giáo” vì thế phản ánh cơ cấu tổ chức được nhà nước công nhận, trong lúc những bất đồng về tư cách đại diện và quyền tự trị của các cộng đồng Phật giáo vẫn kéo dài.

Cần phân tích sự thay đổi trong quan hệ giữa giáo hội và nhà nước. Về nguyên tắc, trong một tổ chức tôn giáo có khả năng tự trị, thẩm quyền của giới lãnh đạo được xác lập trên cơ sở giáo luật, truyền thống tu hành và sự thừa nhận của cộng đồng tín đồ. Tuy nhiên, khi nhà nước can thiệp sâu vào việc công nhận tổ chức, quản lý nhân sự, tài sản và điều kiện hoạt động, thẩm quyền của giới chức sắc còn chịu sự chi phối của các quyết định hành chính và yêu cầu chính trị. Cơ chế này có thể làm suy giảm tính tự trị của giáo hội, đồng thời khiến việc duy trì địa vị và hoạt động của giới lãnh đạo tôn giáo phụ thuộc vào quan hệ với bộ máy nhà nước.

Báo cáo State-Controlled Religion and Religious Freedom in Vietnam do Ủy ban Hoa Kỳ về tự do tôn giáo quốc tế (USCIRF) công bố tháng 9 năm 2024 phân tích 3 phương thức mà chính quyền Việt Nam sử dụng để chi phối sinh hoạt tôn giáo, gồm thay thế tổ chức độc lập bằng tổ chức được nhà nước công nhận, thu nạp các tổ chức tôn giáo vào cơ chế quản lý và can thiệp thông qua các tổ chức trung gian. Báo cáo xem Giáo hội Phật giáo Việt Nam là trường hợp tiêu biểu của mô hình thay thế và kiểm soát tổ chức tôn giáo.

Nhận định của USCIRF phản ánh cách đánh giá của cơ quan giám sát tự do tôn giáo Mĩ. Trong khi đó, phía nhà nước Việt Nam xem việc thống nhất các tổ chức Phật giáo là thành quả của quá trình đoàn kết tôn giáo và khẳng định giáo hội được hoạt động theo hiến chương, giáo luật và pháp luật. Hai cách diễn giải khác nhau đặt ra yêu cầu xem xét các điều kiện thực tế mà những cộng đồng Phật giáo độc lập được phép hoạt động, thay vì chỉ dựa vào tư cách pháp lý của tổ chức được công nhận.

Khi tổ chức giáo hội gắn bó sâu với bộ máy nhà nước, sự thừa nhận hành chính có thể trở thành điều kiện ảnh hưởng đến địa vị của chức sắc. Cơ chế này cũng tác động đến khả năng lên tiếng của giới tu hành trước những hành vi sai trái của người có chức vụ. Sự phụ thuộc về tài sản, điều kiện tổ chức hoạt động và các quan hệ bảo trợ làm nảy sinh nguy cơ giáo hội phải cân nhắc lợi ích thể chế trước khi thực hiện trách nhiệm phê phán đạo đức.

Mối quan hệ ấy được thể hiện trong các hoạt động đại diện và nghi lễ công cộng. Chức sắc Phật giáo tham gia Mặt trận Tổ quốc, Quốc hội, các chương trình vận động xã hội và những sự kiện đối ngoại do nhà nước tổ chức hoặc bảo trợ. Sự tham gia này có thể đóng góp cho đời sống xã hội, nhưng đồng thời khiến hoạt động tôn giáo mang thêm chức năng phục vụ chương trình nghị sự của chế độ.

Việc tổ chức Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc cho thấy sự phối hợp giữa Giáo hội Phật giáo Việt Nam và nhà nước trong hoạt động đối ngoại tôn giáo. Việt Nam đã bốn lần đăng cai đại lễ, lần lượt tại Hà Nội năm 2008, Ninh Bình năm 2014, Hà Nam năm 2019 và thành phố Hồ Chí Minh năm 2025.

Bên cạnh ý nghĩa tôn giáo và giao lưu Phật giáo quốc tế, các sự kiện này còn được chính quyền sử dụng để quảng bá hình ảnh đất nước và giới thiệu chính sách tôn giáo của chế độ. Trong công tác chuẩn bị Đại lễ Vesak 2025, Chính phủ công khai xác định đây là dịp khẳng định trước cộng đồng quốc tế chính sách tôn trọng tự do tín ngưỡng, tôn giáo của đảng và nhà nước Việt Nam. Điều đó cho thấy uy tín và ảnh hưởng quốc tế của Giáo hội Phật giáo Việt Nam còn được huy động để phục vụ hoạt động đối ngoại và củng cố hình ảnh của chế độ.

3.

Từ sau Đổi mới, đời sống Phật giáo Việt Nam phục hồi trong bối cảnh kinh tế thị trường phát triển, đô thị hóa mở rộng và mức sống của người dân được cải thiện. Cùng với hoạt động tu tập và lễ bái, nhiều ngôi chùa tổ chức các nghi lễ cầu an, cầu siêu, cúng sao giải hạn, xem ngày tốt xấu, bán khoán, nhập trạch và động thổ.

Phần lớn những thực hành này vốn tồn tại lâu đời trong tín ngưỡng dân gian, nhưng nay được tổ chức với quy mô lớn hơn, gắn với các hình thức dịch vụ tâm linh và những khoản đóng góp tài chính. Nghi lễ trở thành nguồn thu, quan hệ giữa cơ sở thờ tự và người đến lễ trở nên biến chất. Những lo âu về bệnh tật, mất mát, thất bại hoặc bất trắc trong cuộc sống có thể bị khai thác thành nhu cầu tìm kiếm sự bảo đảm bằng tiền bạc và lễ vật.

Cúng sao giải hạn là trường hợp tiêu biểu cho việc đưa các quan niệm dân gian chịu ảnh hưởng Đạo giáo vào sinh hoạt Phật giáo. Niềm tin về sao chiếu mệnh, vận hạn và khả năng dùng lễ cúng để tránh tai họa khác với giáo lý Phật giáo về nghiệp báo, vốn nhấn mạnh trách nhiệm của con người đối với hành vi và hậu quả do hành vi ấy gây ra. Khi nghi lễ giải hạn được tổ chức trong chùa, dưới uy tín của giới tu hành, người tham gia có thể tin rằng đây là phương pháp được giáo lý Phật giáo thừa nhận.

Nếu việc thực hiện nghi lễ còn gắn với những khoản tiền được yêu cầu để hóa giải tai ương, nỗi sợ hãi của tín đồ có thể trở thành nguồn lợi cho người tổ chức. Đáng phê phán là cách sử dụng uy tín tôn giáo để nuôi dưỡng tâm lý lệ thuộc vào các nghi thức siêu nhiên, khiến người dân tin rằng những bất hạnh trong cuộc sống có thể được ngăn ngừa bằng tiền công đức thay vì nhận thức và thay đổi hành vi của bản thân.

Phật giáo có truyền thống tụng kinh, cầu nguyện, hồi hướng công đức và thực hành sám hối. Tuy nhiên, quan niệm có thể dùng lễ vật hoặc tiền bạc để hóa giải vận hạn do các ngôi sao chi phối không xuất phát từ giáo lý căn bản của Phật giáo. Việc các hình thức tín ngưỡng ấy được đưa vào chùa phản ánh lịch sử dung hợp lâu dài giữa Phật giáo với đời sống tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Sự dung hợp này tự nó không phải biểu hiện của suy thoái tôn giáo.

Phật giáo Việt Nam đã hình thành và phát triển trong môi trường văn hóa có nhiều truyền thống tín ngưỡng khác nhau. Vấn đề xuất hiện khi nghi lễ bị biến thành phương tiện khai thác nỗi sợ hãi, khi người tham gia bị thuyết phục rằng bệnh tật, thất bại, mất mát hoặc tai họa có thể được giải quyết bằng việc nộp tiền để thực hiện những nghi thức do người khác quy định.

Tháng 2 năm 2019, trước những tranh luận về hoạt động dâng sao giải hạn tại chùa Phúc Khánh ở Hà Nội và nhiều cơ sở Phật giáo khác, Giáo hội Phật giáo Việt Nam thừa nhận có sự sai lệch trong cách tổ chức nghi lễ cầu an đầu năm. Giáo hội yêu cầu tăng ni tổ chức các pháp hội cầu an theo truyền thống Phật giáo và ngăn ngừa những hoạt động có dấu hiệu trục lợi từ niềm tin của người dân. Sự can thiệp ấy xác nhận rằng vấn đề đã phát triển đến mức tổ chức giáo hội phải công khai chấn chỉnh. Tuy nhiên, câu hỏi nên đặt ra là vì sao những thực hành bị xem là xa lạ với giáo lý Phật giáo vẫn có thể phát triển rộng rãi tại các cơ sở thờ tự thuộc hệ thống giáo hội.

Câu trả lời có liên quan đến nhu cầu xã hội và những lợi ích kinh tế được tạo ra từ hoạt động nghi lễ. Khi người đến chùa mong muốn được giải quyết những bất an trong đời sống bằng các phương pháp siêu nhiên, cơ sở thờ tự có khả năng cung cấp những dịch vụ đáp ứng nhu cầu ấy. Tiền công đức, lễ vật và các khoản đóng góp trở thành nguồn tài chính gắn với sự phát triển của hoạt động tôn giáo.

Vụ “thỉnh vong, giải oan gia trái chủ” tại chùa Ba Vàng, Quảng Ninh, năm 2019 là trường hợp tiêu biểu cho tình trạng lợi dụng giáo lý nhân quả để kinh doanh trên nỗi sợ hãi của tín đồ. Giáo hội Phật giáo Việt Nam kết luận các hoạt động gọi vong, phán số kiếp và yêu cầu nộp tiền công đức để trả nợ cho vong trái với nghi lễ Phật giáo truyền thống, đồng thời quy trách nhiệm cho trụ trì Thích Trúc Thái Minh. Tuy nhiên, việc xử lý cá nhân vi phạm không giải thích được vì sao những hoạt động như thế có thể tồn tại và thu hút đông đảo người tham gia.

Gốc rễ của hiện tượng này nằm ở tình trạng người hành lễ có thể nhân danh giáo lý để giải thích nguyên nhân siêu nhiên của bệnh tật, tai họa và bất hạnh, đồng thời tự đưa ra phương thức hóa giải bằng các nghi lễ có thu tiền. Uy tín của tăng sĩ và cơ sở thờ tự khiến những lời phán về nghiệp báo, tiền kiếp và vong linh dễ được tín đồ chấp nhận mà thiếu khả năng kiểm chứng. Nghiêm trọng hơn, quan niệm nhân quả bị diễn giải thành quan hệ vay trả với thế giới siêu nhiên, còn trách nhiệm tu dưỡng đạo đức bị thay thế bằng những nghi thức được cho là có thể dùng tiền bạc để giải trừ nghiệp chướng. Tình trạng ấy làm tổn hại nhận thức của tín đồ về giáo lý Phật giáo, đồng thời cho thấy nguy cơ giới tu hành đánh mất trách nhiệm hướng dẫn con người nhận thức và chuyển hóa khổ đau, để trở thành những người khai thác chính nỗi bất an của họ.

4.

Việc xây dựng những quần thể chùa chiền quy mô lớn trong những thập niên gần đây cho thấy Phật giáo Việt Nam đang tham gia ngày càng sâu vào hoạt động kinh tế, đặc biệt trong lĩnh vực du lịch và kinh doanh dịch vụ. Nhiều cơ sở thờ tự được xây dựng trong các dự án có diện tích hàng trăm hecta, kết hợp công trình tôn giáo với hệ thống giao thông, nhà hàng, khách sạn và các hoạt động thương mại. Mô hình này làm thay đổi quan hệ truyền thống giữa chùa chiền và cộng đồng tín đồ, bởi việc xây dựng và vận hành các quần thể tôn giáo quy mô lớn đòi hỏi nguồn vốn, quỹ đất và những quyết định hành chính mà bản thân giáo hội khó có thể tự đáp ứng. Doanh nghiệp tham gia đầu tư, các cơ quan nhà nước quyết định về quy hoạch, đất đai và hạ tầng, còn tổ chức Phật giáo đảm nhiệm hoạt động tôn giáo và góp phần thu hút khách hành hương.

Phía sau những quần thể chùa chiền đồ sộ là mạng lưới quan hệ kinh tế giữa doanh nghiệp, cơ sở tôn giáo và bộ máy chính quyền, từ việc quy hoạch, giao đất, đầu tư hạ tầng đến khai thác dịch vụ và phân chia lợi nhuận. Các công trình Phật giáo thu hút khách hành hương, tạo nguồn thu từ vận chuyển, lưu trú, ăn uống và những hoạt động thương mại khác. Trong mô hình ấy, danh nghĩa phục vụ tín ngưỡng làm lu mờ ranh giới giữa hoạt động tôn giáo và kinh doanh, đặc biệt tại những dự án được hưởng lợi từ đất đai, hạ tầng và các quyết định đầu tư của nhà nước. Quan hệ giữa các bên vì vậy còn liên quan đến lợi ích kinh tế, khả năng tiếp cận nguồn lực công và ảnh hưởng của giới chức đối với hoạt động của doanh nghiệp và cơ sở thờ tự.

Các dự án Bái Đính và Tam Chúc, gắn với hoạt động đầu tư của doanh nghiệp tư nhân xây dựng Xuân Trường, cho thấy những vấn đề phát sinh từ mô hình phát triển này. Tại dự án khu du lịch Tam Chúc, Thanh tra Chính phủ, trong kết luận về công tác quản lý đất đai và đầu tư xây dựng tại Hà Nam giai đoạn 2012-2018, được công bố đầu năm 2023, xác định UBND tỉnh đã giao một phần đất cho nhà đầu tư trước lúc phê duyệt quy hoạch chi tiết cần thiết để xác định cơ cấu sử dụng đất và nghĩa vụ tài chính.

Cơ quan thanh tra còn phát hiện nhiều sai phạm trong quản lý đầu tư, lập dự toán và thanh toán tại dự án hạ tầng kỹ thuật khu du lịch Tam Chúc sử dụng ngân sách nhà nước. Cần phân biệt dự án hạ tầng do cơ quan nhà nước làm chủ đầu tư với dự án khu du lịch có vốn của doanh nghiệp và các nguồn đóng góp khác để xác định trách nhiệm pháp lý của các bên.

Tại Ninh Bình, báo cáo kiểm toán ngân sách địa phương năm 2018 ghi nhận khoản nợ tiền thuê đất và tiền chậm nộp khoảng 25,7 tỉ đồng của doanh nghiệp Xuân Trường liên quan đến dự án khu du lịch Tràng An, mặc dù doanh nghiệp sau đó bác bỏ thông tin còn nợ thuế. Các hồ sơ thanh tra, kiểm toán cho thấy quy mô xây dựng và ảnh hưởng xã hội của một dự án du lịch tâm linh không bảo đảm rằng việc quản lý đất đai, đầu tư và tài chính đã tuân thủ đầy đủ pháp luật. Chúng cũng cho thấy cần phân định trách nhiệm giữa cơ quan nhà nước, doanh nghiệp đầu tư và tổ chức tôn giáo, thay vì để danh nghĩa phục vụ Phật giáo làm lu mờ bản chất kinh tế của các hoạt động liên quan.

Chỉ trong năm 2023, các di tích lịch sử, văn hóa thuộc phạm vi thống kê của Bộ Tài chính đã tiếp nhận khoảng 4.100 tỉ đồng tiền công đức và tài trợ. Theo báo cáo công bố ngày 26 tháng 6 năm 2024, trong số đó có 3.062 tỉ đồng tại các cơ sở tín ngưỡng và 1.038 tỉ đồng tại các cơ sở tôn giáo. Đây mới là phần tài chính được ghi nhận, chưa bao gồm những khoản đóng góp bằng hiện vật, công trình xây dựng và tiền công đức dành cho hoạt động tôn giáo của các tổ chức tôn giáo.

Trong tổng số 31.581 di tích thành phần được thống kê, chỉ 15.324 di tích có số liệu thu, chi tiền công đức và tài trợ; số còn lại bao gồm những cơ sở không phát sinh nguồn thu hoặc không cung cấp báo cáo. Quy mô tiền công đức cho thấy nguồn tài chính tập trung tại các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo đã lên đến hàng nghìn tỉ đồng mỗi năm, trong khi bức tranh về nguồn thu và cách thức quản lý vẫn thiếu nhiều dữ liệu. Người dân đóng góp tiền bạc bằng niềm tin và lòng thành kính, nhưng việc tiếp nhận, phân bổ và sử dụng nguồn tài chính ấy lại phụ thuộc vào cơ chế quản lý của các tổ chức thụ hưởng.

Tại các quần thể du lịch tâm linh, dòng tiền còn được phân chia giữa nhiều hoạt động với những chủ thể hưởng lợi khác nhau. Chùa chiền thu hút khách hành hương và tiền công đức; doanh nghiệp khai thác dịch vụ vận chuyển, lưu trú, ăn uống và thương mại; chính quyền quyết định quy hoạch, giao đất và đầu tư hạ tầng. Bên cạnh doanh thu kinh doanh, những khoản tài trợ xây dựng công trình tôn giáo còn đem lại cho doanh nghiệp uy tín xã hội và quan hệ với giới chức sắc, trong lúc các cơ sở Phật giáo nhận được nguồn vốn và tài sản phục vụ hoạt động.

Đáng chú ý là ranh giới giữa tài sản tôn giáo, vốn đầu tư tư nhân và nguồn lực công tại những dự án này thường không dễ nhận diện từ bên ngoài. Mối liên hệ giữa doanh nghiệp, giới chức nhà nước và cơ sở thờ tự còn gắn với quyền quyết định sử dụng đất đai, phân bổ vốn đầu tư và khai thác nguồn thu. Danh nghĩa phục vụ tín ngưỡng có thể che đậy những quan hệ kinh tế phức tạp, nơi lợi ích thương mại, địa vị xã hội và ảnh hưởng chính trị cùng tồn tại dưới hình ảnh những công trình Phật giáo đồ sộ.

5.

Quan hệ giữa giới cầm quyền cộng sản và những thực hành tín ngưỡng cầu tài, cầu lộc cho thấy khoảng cách giữa hệ tư tưởng được tuyên truyền với đời sống tinh thần của những người phục vụ chế độ. Chủ nghĩa duy vật Marxist được xác lập làm nền tảng tư tưởng không xóa bỏ những niềm tin tôn giáo hình thành từ truyền thống gia đình, môi trường văn hóa và kinh nghiệm cá nhân. Việc cán bộ, đảng viên đến đền chùa cũng mang nhiều ý nghĩa khác nhau, từ thực hành đức tin, tham dự nghi lễ theo chức trách đến cầu mong thuận lợi trong công danh, tài lộc. Tuy nhiên, tình trạng công chức sử dụng thời gian làm việc và phương tiện công để đi lễ hội đã nhiều lần khiến chính quyền phải can thiệp.

Tháng 2 năm 2017, Đài truyền hình Việt Nam phản ánh việc cán bộ thuộc một số cơ quan nhà nước đi lễ chùa trong giờ hành chính, dẫn đến yêu cầu xác minh trách nhiệm từ Bộ Công thương và những chỉ đạo chấn chỉnh của thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc. Ngày 27 tháng 1 năm 2023, thủ tướng Phạm Minh Chính ban hành Chỉ thị 03/CT-TTg, nghiêm cấm cán bộ, công chức đi lễ hội trong giờ hành chính, sử dụng xe công sai mục đích và yêu cầu lãnh đạo các cơ quan không tham dự lễ hội nếu không được phân công. Những văn bản liên tiếp ấy phản ánh tình trạng sinh hoạt tín ngưỡng đã ảnh hưởng đến việc chấp hành kỷ luật công vụ, nhưng không cung cấp bằng chứng về động cơ hoặc niềm tin của những người tham gia.

Dẫu vậy, việc một chế độ lấy chủ nghĩa duy vật làm nền tảng tư tưởng phải liên tục chấn chỉnh hoạt động lễ bái của đội ngũ cán bộ cho thấy niềm tin vào thần linh, vận hạn và các hình thức cầu cúng đã ăn sâu vào đời sống tinh thần của một bộ phận quan chức của chế độ. Những thực hành từng bị phê phán là mê tín dị đoan nay hiện diện ngay trong bộ máy hành chính, nơi những người nhân danh chủ nghĩa duy vật vẫn tìm kiếm sự che chở của thế giới siêu nhiên cho công danh, tài lộc và địa vị của mình.

Ở góc nhìn tâm lý xã hội, nhu cầu tìm kiếm bảo trợ tâm linh của giới chức cộng sản còn bộc lộ trong tương quan với tính bất định của đời sống chính trị. Địa vị, tài sản và tương lai của những người giữ chức vụ chịu ảnh hưởng từ các cuộc cạnh tranh nhân sự, quan hệ cấp trên, biến động trong bộ máy lãnh đạo và nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm trước những sai phạm. Chức vụ càng cao, lợi ích gắn với địa vị càng lớn, đồng thời hậu quả của việc mất chức hoặc bị điều tra cũng nghiêm trọng hơn. Những tính toán về quan hệ chính trị, sự nghiệp và tài sản không đem lại cho họ cảm giác được bảo đảm tuyệt đối trước các biến cố.

Niềm tin vào vận hạn, phong thủy, cầu an hay những nghi lễ mang tính siêu nhiên có thể đáp ứng nhu cầu kiểm soát phần tương lai nằm ngoài tính toán của con người. Người thực hành cảm thấy đã làm thêm việc gì đó để phòng tránh tai họa, mặc dù nghi lễ không làm thay đổi các nguyên nhân thực tế có thể dẫn đến thất bại hoặc mất địa vị. Những người đại diện cho hệ tư tưởng đề cao nhận thức duy vật và khả năng cải tạo xã hội bằng hành động của con người vẫn có thể tìm kiếm cảm giác an toàn từ các nghi lễ dựa trên niềm tin vào thế giới siêu nhiên.

Trong đời sống tín ngưỡng của một bộ phận quan chức cộng sản, tiền công đức và những nghi lễ cầu an, giải hạn còn mang dáng dấp của hành vi “hối lộ thần thánh”. Những người có tiền bạc, địa vị và ảnh hưởng chính trị tìm đến cửa chùa để cầu công danh, tài lộc, tránh tai ương, thậm chí tìm kiếm an ủi trước mặc cảm về những hành vi sai trái của họ trước đó.

Giáo lý Phật giáo xem tham, sân, si là nguồn gốc của khổ đau, còn nghiệp báo gắn với hành vi và trách nhiệm đạo đức của con người. Thế nhưng, quan niệm ấy có thể bị diễn giải thành thứ quan hệ vay trả với thế giới siêu nhiên, nơi tiền công đức, cúng dường và tài trợ xây chùa được xem như phương tiện tích lũy phúc báo, hóa giải nghiệp chướng. Lối ứng xử mua chuộc trong đời sống thế tục được mang vào sinh hoạt tôn giáo, với niềm tin rằng tiền bạc có thể đem lại bình an và xoa dịu lương tâm mà không cần đối diện với hậu quả của những việc đã làm.

Quan hệ lợi dụng hai chiều hình thành từ những nhu cầu ấy. Quan chức tìm đến giới tu hành để được an ủi, cầu phúc và tìm kiếm chỗ dựa tinh thần, còn một số chức sắc tôn giáo khai thác địa vị, tiền bạc và ảnh hưởng của họ để nhận tài trợ, phát triển cơ sở thờ tự và củng cố vị thế trong giáo hội. Đổi lại những khoản công đức và bảo trợ, người có chức vụ có thể nhận được uy tín xã hội cùng cảm giác được che chở bởi tôn giáo.

Trong những quan hệ như vậy, giới tu hành có nguy cơ trở thành người xác nhận và xoa dịu những tham vọng thế tục mà giáo lý của họ vốn chủ trương chế ngự. Sự cấu kết về lợi ích làm suy giảm vai trò phê phán đạo đức của tôn giáo, bởi những người có hành vi cần bị chất vấn lại đồng thời là ân nhân của các cơ sở thờ tự. Chùa chiền bị biến thành nơi trao đổi lợi ích giữa những người tìm kiếm phúc báo bằng tiền bạc và những ông thầy tu sử dụng uy tín tâm linh để tìm kiếm sự bảo trợ chính trị, nhằm vừa có quyền vừa có lợi.

6.

Phật giáo Việt Nam từ lâu đã tồn tại trong môi trường văn hóa chịu ảnh hưởng của Nho giáo, Đạo giáo, tục thờ tổ tiên và các tín ngưỡng dân gian. Nhiều nghi lễ có nguồn gốc khác nhau được tiếp nhận vào sinh hoạt chùa chiền, tạo nên những hình thức thực hành tôn giáo không hoàn toàn tương ứng với giáo lý Phật giáo. Sau Đổi mới, cùng với kinh tế thị trường và quá trình đô thị hóa, các tín ngưỡng dân gian phục hồi mạnh mẽ, đặc biệt là những nghi lễ liên quan đến vận mệnh, tài lộc và quan hệ giữa con người với thế giới thần linh. Hầu đồng là trường hợp tiêu biểu, gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu, có lịch sử, hệ thống nghi lễ, âm nhạc và diễn xướng đặc thù.

Trong công trình Performing the Divine: Mediums, Markets and Modernity in Urban Vietnam (2011), Kirsten W. Endres phân tích việc thực hành lên đồng gắn với những biến đổi kinh tế, địa vị xã hội và các quan hệ cộng đồng tại đô thị Việt Nam. Năm 2016, UNESCO ghi danh thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc công nhận giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu cũng đánh dấu thay đổi trong cách nhìn nhận những thực hành tâm linh vốn chịu nhiều phê phán dưới chính sách bài trừ mê tín trước đây.

Thái độ của nhà nước đối với tín ngưỡng dân gian phản ánh những chuyển biến trong chính sách văn hóa và tôn giáo của chế độ cộng sản. Các nghi lễ từng bị xem là biểu hiện của mê tín và tư tưởng lạc hậu nay được phục hồi, tổ chức thành lễ hội, công nhận là di sản hoặc khai thác để phát triển du lịch. Tuy nhiên, việc công nhận di sản vẫn chịu ảnh hưởng từ các quyết định hành chính, trong khi nội dung tín ngưỡng tiếp tục được phân loại theo những tiêu chuẩn do cơ quan quản lý xác lập.

Cùng với hoạt động bảo tồn, thị trường dịch vụ tâm linh phát triển dựa trên nhu cầu cầu phúc, cầu tài và tìm kiếm bảo trợ siêu nhiên của nhiều tầng lớp xã hội. Trong môi trường ấy, ranh giới giữa sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống với các hình thức bói toán, giải hạn và trục lợi từ niềm tin trở nên mờ nhạt, nhất là tại những cơ sở thờ tự dung hợp nhiều truyền thống tôn giáo. Nhà nước vừa thực hiện chức năng quản lý, vừa tham gia quảng bá lễ hội và khai thác tiềm năng kinh tế của các di sản tín ngưỡng. Sự thay đổi từ bài trừ mê tín sang công nhận và phát huy giá trị di sản còn phản ánh cách chế độ cộng sản thích ứng với đời sống tôn giáo mà trước đây họ từng tìm cách cải tạo theo quan điểm duy vật.

7.

Quan hệ giữa chế độ cộng sản Việt Nam và tôn giáo đã đi đến chỗ những bất đồng căn bản về thế giới quan không còn quyết định cách thức hai bên ứng xử với nhau. Cuộc đối đầu giữa chủ nghĩa duy vật vô thần với các quan niệm duy tâm và tín ngưỡng hữu thần chưa bao giờ được giải quyết về mặt triết học, nhưng trong thực tế, những khác biệt ấy đã nhường chỗ cho các tính toán chính trị và kinh tế. Nhà nước tiếp tục duy trì chủ nghĩa Marx Lenin làm nền tảng tư tưởng, đồng thời chấp nhận tôn giáo như thành phần có thể huy động và sử dụng trong hoạt động quản trị.

Về phía các tổ chức tôn giáo, đặc biệt là Giáo hội Phật giáo Việt Nam, việc thích ứng với cơ chế quản lý của chế độ đã tạo ra quan hệ phụ thuộc mà lợi ích của tổ chức, địa vị của giới chức sắc và các yêu cầu chính trị ngày càng gắn bó với nhau. Hai phía đạt được những thỏa thuận trong thực tế mà không cần giải quyết các bất đồng về niềm tin. Chủ nghĩa vô thần tiếp tục tồn tại trong diễn ngôn chính trị, còn các tổ chức tôn giáo được thừa nhận hoạt động trong trật tự do nhà nước thiết lập.

Đối với Phật giáo Việt Nam, hậu quả sâu xa của quá trình ấy còn thể hiện ở việc thay đổi những tiêu chuẩn xác lập uy tín và địa vị của giới tu hành. Phẩm hạnh, tri thức Phật học và đời sống tu tập có nguy cơ bị lấn át bởi chức vụ trong giáo hội, quy mô cơ sở thờ tự, tiềm lực tài chính và quan hệ với giới chức nhà nước. Những thực hành tín ngưỡng dân gian, vốn có lịch sử và đời sống văn hóa phong phú, cũng bị cuốn vào mạng lưới lợi ích này. Từ đối tượng bị bài trừ dưới danh nghĩa chống mê tín, nhiều nghi lễ được phục hồi và khai thác dưới danh nghĩa hoạt động tôn giáo, du lịch và kinh doanh tâm linh. Giá trị văn hóa của tín ngưỡng bị đánh đồng với sức hấp dẫn thương mại, trong khi nhu cầu tinh thần của tín đồ trở thành nguồn lợi cho những người có ảnh hưởng trong cơ sở thờ tự.

Đáng lo ngại hơn là tình trạng một bộ phận chức sắc sử dụng tư cách tôn giáo để tham gia các quan hệ bảo trợ chính trị và kinh tế, khiến giáo hội có nguy cơ đánh mất tính độc lập trước những hành vi mà giáo lý Phật giáo vốn lên án. Sự tha hóa ở đây liên quan đến cả cơ chế tổ chức lẫn phẩm hạnh của người tu hành, bởi thẩm quyền tôn giáo được sử dụng để phục vụ những tham vọng thế tục, trong lúc trách nhiệm đối với tín đồ và đời sống đạo đức bị đẩy xuống hàng thứ yếu.

Trở lại nhận định của Karl Marx về tôn giáo là “thuốc phiện của nhân dân”, lịch sử quan hệ giữa chủ nghĩa cộng sản và tôn giáo tại Việt Nam đem đến cách nhìn đầy châm biếm. Những người nhân danh chủ nghĩa duy vật để cải tạo xã hội cũng sống trong môi trường văn hóa và mang những nhu cầu tinh thần như phần còn lại của cộng đồng. Tuy nhiên, địa vị trong bộ máy cai trị cho phép họ tham gia các quan hệ với tổ chức tôn giáo bằng nguồn lực và ảnh hưởng mà người dân bình thường không có.

Từ vị trí bị xem là tàn dư của xã hội cũ, tôn giáo đã trở thành đối tác trong những quan hệ mà cả nhà nước lẫn một bộ phận giới chức sắc đều tìm thấy lợi ích. Đáng nói là trong quá trình ấy, những giá trị đạo đức được tôn giáo đề cao có thể bị chính người đại diện cho tôn giáo sử dụng để hợp thức hóa các tham vọng mà giáo lý của họ phê phán.

Một chế độ từng muốn giải phóng con người khỏi những ảo tưởng tôn giáo cuối cùng lại tạo ra môi trường để tôn giáo phục vụ những người nắm giữ thẩm quyền cai trị. “Thuốc phiện của nhân dân”, trong những quan hệ lợi ích ấy, đã trở thành thứ thuốc an thần dành cho cả giới cầm quyền và những người nhân danh thần thánh để hưởng lợi từ chế độ.

• Tham khảo:

1. Karl Marx (1844), A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right. Introduction⁠.

2. Ban Chấp hành trung ương đảng Cộng sản Việt Nam (2003), Nghị quyết 25-NQ/TW về công tác tôn giáo⁠.

3. Hiến chương Giáo hội Phật giáo Việt Nam và quyết định cho phép thành lập năm 1981⁠.

4. Adam E. Howe (2021), To Co-opt or Coerce? State Capacity, Regime Strategy, and Organized Religion in Cambodia, Laos, and Vietnam⁠, Asian Journal of Comparative Politics, 6(4), tr. 389-404.

5. Nguyễn Thị Minh Ngọc (2018), Dịch vụ Phật giáo ở Việt Nam hiện nay⁠, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 2.

6. Giáo hội Phật giáo Việt Nam (2019), Kết luận về hoạt động thỉnh vong tại chùa Ba Vàng⁠.

7. Bộ Tài chính (2024), Kết quả kiểm tra quản lý tiền công đức, tài trợ tại các di tích năm 2023⁠.

8. Thanh tra Chính phủ, thông tin kết luận thanh tra về dự án khu du lịch Tam Chúc được công bố năm 2023⁠.

9. Kirsten W. Endres (2011), Performing the Divine: Mediums, Markets and Modernity in Urban Vietnam, Nordic Institute of Asian Studies Press.

10. UNESCO (2016), Practices Related to the Viet Beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms⁠.

11. USCIRF (2024), State-Controlled Religion and Religious Freedom in Vietnam⁠

TINO CAO 13.11.2026