Tino Cao – Tư tưởng của Bernie Sanders trước những thách thức của nền dân chủ Mỹ

 

Ngày 5 tháng 11 năm 2026, chỉ hai ngày sau cuộc bầu cử giữa kỳ đưa đảng Dân chủ trở lại vị trí kiểm soát cả Hạ viện lẫn Thượng viện Hoa Kỳ, thượng nghị sĩ Bernie Sanders công bố bài viết What’s Next After the Midterms, bàn về những nhiệm vụ chính trị của Quốc hội mới.

Ông nhìn nhận kết quả bầu cử như một sự phản đối đối với chính quyền Donald Trump, nhưng đồng thời cảnh báo rằng chiến thắng của đảng Dân chủ sẽ không có nhiều ý nghĩa lâu dài nếu đời sống kinh tế của người dân vẫn tiếp tục xấu đi.

Theo Sanders, sự suy giảm niềm tin vào nền dân chủ Mỹ có quan hệ trực tiếp với tình trạng hàng triệu gia đình lao động phải chật vật trước chi phí sinh hoạt, trong khi của cải ngày càng tập trung vào tay một thiểu số giàu có. Một nền dân chủ dù duy trì bầu cử tự do và các quyền công dân được hiến pháp bảo vệ vẫn có thể chịu sự chi phối của giới tài phiệt, khiến tiếng nói của người lao động ngày càng ít được quan tâm trong các quyết định chính sách.

Cuộc bầu cử ngày 3 tháng 11 đã thay đổi tương quan đảng phái tại Quốc hội, nhưng những nguyên nhân kinh tế và xã hội dẫn đến sự bất mãn của cử tri thì vẫn còn đó. Trong bối cảnh ấy, tư tưởng của Sanders về mối quan hệ giữa dân chủ chính trị và công bằng kinh tế tiếp tục mang ý nghĩa thời sự đối với nước Mỹ.

Cuộc chạy đua vào ghế tổng thống năm 2016 của Bernie Sanders đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của phong trào cánh tả Mỹ, dù ông thất bại trước Hillary Clinton trong cuộc bầu cử sơ bộ của đảng Dân chủ, và tiếp tục thất bại trước Joe Biden năm 2020. Trong một xã hội mà chủ nghĩa xã hội từ lâu chịu ảnh hưởng của những định kiến chính trị có nguồn gốc từ thời Chiến tranh lạnh, Sanders đã công khai bảo vệ lập trường xã hội chủ nghĩa dân chủ, đưa những vấn đề về bất bình đẳng kinh tế, quyền lao động, bảo hiểm y tế toàn dân và sự chi phối của giới tài phiệt vào chương trình nghị sự quốc gia.

Ảnh hưởng của ông thể hiện trong sự phát triển của Democratic Socialists of America (DSA), từ một tổ chức chỉ có vài nghìn thành viên trước năm 2016 lên khoảng 120.000 thành viên vào năm 2026, cùng sự xuất hiện của một thế hệ chính trị gia tiến bộ như Alexandria Ocasio-Cortez và Zohran Mamdani. Tuy nhiên, sự phát triển của cánh tả Mỹ còn gắn liền với lịch sử của các phong trào lao động, đấu tranh dân quyền, chống phân biệt chủng tộc, và những mâu thuẫn kinh tế, xã hội tích tụ suốt nhiều thập niên. Trong bối cảnh ấy, Sanders đã góp phần liên kết các yêu cầu cải cách thành một chương trình chính trị mang nội dung giai cấp rõ rệt, tạo sức huy động rộng rãi và khôi phục vị trí của tư tưởng xã hội chủ nghĩa dân chủ trong những cuộc tranh luận về tương lai nước Mỹ.

Nguồn gốc tư tưởng của Sanders cần được xem xét trong lịch sử chủ nghĩa xã hội Mỹ, từ Eugene V. Debs đến những cải cách xã hội dưới thời Franklin D. Roosevelt. Ông trưởng thành trong một gia đình lao động gốc Do Thái tại Brooklyn, tham gia phong trào dân quyền khi còn là sinh viên Đại học Chicago và bắt đầu sự nghiệp chính trị tại Vermont. Trong thời gian làm thị trưởng Burlington từ năm 1981 đến năm 1989, Sanders theo đuổi những chính sách nhà ở, phát triển cộng đồng và mở rộng sự tham gia của dân chúng vào quản trị địa phương. Kinh nghiệm ấy có ảnh hưởng lâu dài đến phương pháp chính trị của ông, vốn kết hợp vận động quần chúng với hoạt động trong các thiết chế dân cử.

Về phương diện lý luận, chương trình của Sanders gần với truyền thống dân chủ xã hội hơn là những mô hình xã hội chủ nghĩa chủ trương xóa bỏ toàn diện chế độ sở hữu tư nhân đối với tư liệu sản xuất. Ông chấp nhận sự tồn tại của nền kinh tế thị trường, đồng thời đề nghị sử dụng hệ thống thuế, dịch vụ công, chính sách lao động và an sinh xã hội để điều chỉnh sự phân phối thành quả kinh tế.

Tuy vậy, việc Sanders công khai nhận mình là người xã hội chủ nghĩa dân chủ lại mang ý nghĩa chính trị đặc biệt trong bối cảnh chính trị Mỹ. Ông từ chối quan niệm đã chi phối nhiều thập niên tranh luận kinh tế, theo đó thị trường được xem như cơ chế có khả năng giải quyết phần lớn các vấn đề xã hội và sự can thiệp của nhà nước cần được thu hẹp. Tư tưởng Sanders khôi phục một cuộc tranh luận đã có từ lâu đời về trách nhiệm xã hội của nền kinh tế tư bản và quan hệ giữa quyền công dân với điều kiện sống vật chất.

Từ thập niên 1980, sự phát triển của chủ nghĩa tự do kinh tế đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc xã hội Mỹ. Các chính sách phi điều tiết, giảm thuế đối với người có thu nhập cao, sự dịch chuyển sản xuất và tình trạng suy yếu của các nghiệp đoàn diễn ra đồng thời với sự tập trung tài sản vào tay những nhóm dân cư giàu có. Đảng Dân chủ dưới thời Bill Clinton cũng tiếp nhận nhiều quan điểm kinh tế thị trường, khiến khoảng cách giữa hai chính đảng trong một số lĩnh vực chính sách kinh tế bị thu hẹp.

Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 phơi bày những hậu quả xã hội của sự phụ thuộc vào hệ thống ngân hàng và thị trường tín dụng. Nhiều hộ gia đình mất nhà cửa, việc làm hoặc tiền tiết kiệm, trong khi chính phủ phải sử dụng những khoản hỗ trợ lớn để ngăn chặn sự sụp đổ của các định chế tài chính. Những biến cố này làm gia tăng sự hoài nghi đối với lời hứa rằng tăng trưởng kinh tế sẽ đem lại thịnh vượng cho mọi tầng lớp. Sanders phát triển lập luận của ông từ mâu thuẫn ấy. 

Ông thường sử dụng khái niệm oligarchy để chỉ tình trạng một thiểu số tài phiệt chi phối đời sống chính trị. Theo Sanders, sự tập trung tài sản tạo điều kiện cho các tập đoàn và nhà tài trợ giàu có tác động đến chương trình nghị sự của Quốc hội thông qua vận động hành lang, tài trợ tranh cử và những quan hệ lợi ích mang tính “sân sau” giữa giới doanh nghiệp với các chính trị gia có ảnh hưởng. Bởi vậy, cải cách thuế, bảo vệ nghiệp đoàn và kiểm soát tài chính tranh cử được ông xem là những bộ phận có quan hệ mật thiết của chương trình dân chủ hóa đời sống kinh tế. Cách tiếp cận này gắn vấn đề phân phối của cải với cơ chế đại diện chính trị, một mối quan hệ đã được nghiên cứu từ lâu trong kinh tế chính trị học và lí thuyết dân chủ.

Nhìn vào xã hội Mỹ hiện nay, lập luận ấy có những cơ sở thực tế. Theo cuộc khảo sát hơn 100.000 cử tri do Associated Press công bố sau bầu cử, khoảng 9/10 người cho biết chi phí sinh hoạt giữ vai trò lớn hoặc quyết định đối với lá phiếu của họ. Khoảng 7/10 người nhận định nền kinh tế đang ưu đãi những người giàu có. Đặc biệt, trong nhóm cử tri có thu nhập gia đình dưới 50.000 USD một năm, khoảng 6/10 người cho biết hoàn cảnh tài chính của họ xấu hơn so với hai năm trước.

Những kết quả này phản ánh một tình trạng bất mãn kinh tế rộng khắp xã hội, dù không thể suy luận rằng tất cả những người được khảo sát đều ủng hộ chương trình xã hội chủ nghĩa dân chủ. Cuộc bầu cử là sự thất bại của đảng Cộng hòa trong bối cảnh cử tri phản đối lạm phát, chính sách thuế quan, chi phí năng lượng và cách điều hành của Trump. Tuy nhiên, những vấn đề kinh tế được cử tri quan tâm lại có nhiều điểm giao thoa với chương trình mà Sanders đã kiên trì vận động từ năm 2016.

Mười năm trước, khi ông đề nghị tăng lương tối thiểu, bảo hiểm y tế toàn dân và đánh thuế cao hơn đối với giới tỉ phú, các đề xuất ấy thường bị mô tả là quá thiên tả đối với chính trường Mỹ. Đến năm 2026, khả năng chi trả cho y tế, nhà ở, thực phẩm và năng lượng đã trở thành nội dung tranh cử của nhiều ứng cử viên Dân chủ, kể cả những người không chia sẻ quan điểm xã hội chủ nghĩa của Sanders. Sự thay đổi này cho thấy ảnh hưởng của một chương trình chính trị có thể xuất hiện trong ngôn ngữ và ưu tiên chính sách của các đối thủ tư tưởng, ngay cả khi những người đề xướng ban đầu không giành được vị trí lãnh đạo.

Kết quả bầu cử ngày 3 tháng 11 còn cho thấy sự phát triển của cánh tả Mỹ đã có những biểu hiện cụ thể tại các cơ quan dân cử.

Tại Michigan, Abdul El-Sayed, một bác sĩ và cựu quan chức y tế công cộng có chương trình tranh cử về bảo hiểm y tế toàn dân, cải cách tài chính chính trị và đánh thuế giới tỉ phú, đánh bại ứng cử viên Cộng hòa Mike Rogers để trở thành thượng nghị sĩ Hồi giáo đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ. El-Sayed nhận được sự ủng hộ của Sanders, Ocasio-Cortez và Rashida Tlaib, đồng thời phải đối diện với những cuộc công kích liên quan đến tôn giáo và nguồn gốc gia đình ông.

Tại khu vực bầu cử số 22 của California, Randy Villegas, một giáo sư khoa học chính trị theo khuynh hướng tiến bộ được Sanders vận động ủng hộ, đánh bại dân biểu Cộng hòa David Valadao. Ở cấp đô thị, Nithya Raman thắng cuộc bầu cử thị trưởng Los Angeles, tiếp nối sự xuất hiện của Zohran Mamdani tại New York năm 2025.

Những kết quả này cho thấy các ứng cử viên có quan điểm gần với phong trào xã hội chủ nghĩa dân chủ đã mở rộng ảnh hưởng ra ngoài những địa bàn ủng hộ truyền thống.  Tuy nhiên, tại nhiều khu vực trước đây do đảng Cộng hòa kiểm soát, các ứng cử viên Dân chủ theo khuynh hướng ôn hòa lại đạt kết quả tốt hơn cánh tả.

James Talarico giành chiến thắng trong cuộc đua Thượng viện tại Texas, còn Adam Hamilton trở thành người đầu tiên của đảng Dân chủ đắc cử Thượng viện tại Kansas kể từ năm 1932. Trong tương quan toàn nước Mỹ, thành công của đảng Dân chủ có sự đóng góp của nhiều khuynh hướng chính trị khác nhau. Kết quả cuộc bầu cử không đủ cơ sở để kết luận rằng cử tri Mỹ đã đồng thuận với chương trình xã hội chủ nghĩa dân chủ. Tuy nhiên, kết quả ấy phản ánh sự kết hợp giữa thái độ phản đối chính quyền Trump, những yêu cầu cải thiện đời sống kinh tế và sức thu hút của các đường lối tranh cử khác nhau trong nội bộ đảng Dân chủ.

Tại California, cuộc vận động cho dự luật 40 trong kỳ bầu cử vừa qua đã phơi bày những mâu thuẫn mà Bernie Sanders liên tục phê phán trong hệ thống chính trị Hoa Kỳ. Dự luật đề nghị đánh thuế một lần ở mức 5 % đối với khối tài sản thuộc diện chịu thuế của những người sở hữu trên một tỉ đô la nhằm bổ sung nguồn tài chính cho các chương trình y tế và an sinh xã hội. Sanders trực tiếp vận động ủng hộ, trong khi nhiều tỉ phú công nghệ đã chi hàng trăm triệu đô la cho chiến dịch phản đối và các đề xuất đối trọng. Thống đốc Gavin Newsom cũng đứng về phía phản đối vì lo ngại ảnh hưởng đối với nền kinh tế California.

Sự chênh lệch rất lớn về nguồn tài chính vận động đã làm nổi bật vấn đề mà Sanders gọi là oligarchy, nghĩa là giới siêu giàu có khả năng sử dụng tài sản để tác động đến những quyết định chính trị liên quan trực tiếp lợi ích kinh tế của họ. Kết quả kiểm phiếu sơ bộ cho thấy dự luật 40 gặp bất lợi, nhưng cử tri California đồng thời thông qua dự luật 3, duy trì vĩnh viễn mức thuế thu nhập cao hơn đối với những người có thu nhập lớn. Hai kết quả phản ánh những quan điểm khác nhau về phương thức phân phối lại của cải xã hội. Đối với Sanders, cuộc tranh luận tại California đặt ra vấn đề về tính bình đẳng trong đời sống dân chủ, khi khả năng tác động đến dư luận và các cuộc vận động chính trị luôn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ sự chênh lệch tài sản giữa những nhóm xã hội.

Bảo hiểm y tế là trường hợp tiêu biểu khác. Trong gần một thập niên, Sanders liên tục vận động cho chương trình Medicare for All, chủ trương thiết lập một hệ thống bảo hiểm y tế toàn dân do nhà nước tài trợ. Theo khảo sát của tổ chức nghiên cứu chính sách y tế KFF công bố tháng 10 năm 2026, khoảng 66 % người Mỹ trưởng thành ủng hộ ý tưởng bảo hiểm y tế toàn dân. Tuy nhiên, mức ủng hộ thay đổi mạnh khi người được hỏi tiếp nhận những thông tin về khả năng tăng thuế, kéo dài thời gian chờ điều trị hoặc ảnh hưởng đến chương trình Medicare hiện hữu.

Kết quả khảo sát phản ánh sự hấp dẫn của nguyên tắc bảo đảm quyền tiếp cận y tế, đồng thời cho thấy những khó khăn khi nguyên tắc ấy được chuyển thành một mô hình tài chính và quản lý cụ thể. Trong bài viết hôm 5 tháng 11, Sanders tiếp tục yêu cầu Quốc hội mới mở rộng Medicare, giảm tuổi đủ điều kiện tham gia chương trình từ 65 xuống 55, bảo đảm bảo hiểm y tế cho trẻ em và giải quyết những khoản chi phí khám chữa bệnh mà người dân phải trực tiếp gánh chịu. Ông cũng đề nghị nâng lương tối thiểu liên bang lên ít nhất 20 đô la một giờ, áp dụng thuế tài sản đối với giới tỉ phú và cải cách hệ thống tài trợ tranh cử.

Chương trình của Sanders đòi hỏi những thay đổi lớn về pháp luật và ngân sách. Dù đã giành được đa số tại cả hai viện Quốc hội sau cuộc bầu cử giữa kỳ, đảng Dân chủ vẫn phải đối diện với sự phản đối của đảng Cộng hòa, những bất đồng nội bộ và quyền phủ quyết (veto) của tổng thống Trump. Chiến thắng bầu cử tạo điều kiện để đảng Dân chủ tăng cường giám sát chính quyền và thúc đẩy các đề xuất lập pháp, nhưng không bảo đảm khả năng hiện thực hóa chương trình cải cách của Sanders.

Một nội dung mới trong tư tưởng kinh tế của Sanders liên quan đến trí tuệ nhân tạo và sự tập trung nguồn lực công nghệ. Trong những bài phát biểu năm 2026, ông cảnh báo rằng sự phát triển của AI có thể gia tăng năng suất và lợi nhuận cho các tập đoàn lớn, đồng thời đe dọa việc làm, quyền lao động và đời sống của những cộng đồng chịu tác động từ các trung tâm dữ liệu. Sanders đề nghị tạm ngừng xây dựng và mở rộng các trung tâm dữ liệu AI cho đến khi Hoa Kỳ thiết lập được một hệ thống pháp luật nhằm kiểm soát những tác động kinh tế, xã hội và môi trường của công nghệ này.

Đề xuất gây tranh cãi vì có thể ảnh hưởng đến đầu tư, việc làm, hoạt động nghiên cứu và năng lực cạnh tranh công nghệ của Mỹ trên trường quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt với Trung Quốc. Tuy nhiên, vấn đề ông nêu ra có ý nghĩa đối với kinh tế chính trị học hiện đại. Ai sở hữu những nguồn lực công nghệ mới, ai kiểm soát việc sử dụng chúng và lợi ích kinh tế được phân phối cho những nhóm xã hội nào?

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo có khả năng làm thay đổi quan hệ giữa lao động và tư bản ở quy mô lớn, đặc biệt trong những ngành nghề mà việc tự động hóa có thể thay thế một phần hoạt động của con người. Bởi vậy, các đề xuất về thuế, bảo hiểm thất nghiệp, giảm thời gian làm việc và bảo vệ quyền thành lập nghiệp đoàn tiếp tục được Sanders liên hệ với những biến đổi của nền sản xuất. Tư tưởng dân chủ xã hội ở đây đối diện với một vấn đề mới của chủ nghĩa tư bản công nghệ, khi sự gia tăng năng suất có thể diễn ra cùng với tình trạng bất ổn việc làm và tập trung tài sản. Những hệ quả này chưa thể xác định đầy đủ, nhưng cuộc tranh luận về trách nhiệm xã hội của các tập đoàn công nghệ đã trở thành một bộ phận trong chương trình chính trị của cánh tả Mỹ.

Tuy nhiên, chương trình của Sanders vẫn chứa đựng những mâu thuẫn liên quan đến chiến lược xây dựng liên minh chính trị. Việc nhấn mạnh lợi ích kinh tế của tầng lớp lao động giúp ông tiếp cận những vấn đề chung của nhiều cộng đồng, nhưng chính trị Mỹ còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ lịch sử phân biệt chủng tộc, tôn giáo, nhập cư và những khác biệt về văn hóa. Cuộc bầu cử sơ bộ năm 2020 cho thấy Sanders không giành được sự ủng hộ cần thiết của nhiều nhóm cử tri người Mỹ gốc Phi, dù các đề xuất kinh tế của ông hướng đến việc cải thiện đời sống của người có thu nhập thấp.

Trong bối cảnh hiện nay, sự thành công của Abdul El-Sayed tại Michigan cho thấy một chương trình tiến bộ có thể kết hợp đòi hỏi về công bằng kinh tế với quyền bình đẳng tôn giáo và sự tham gia chính trị của các cộng đồng thiểu số. Tuy vậy, mỗi địa bàn có lịch sử xã hội và cơ cấu cử tri khác nhau. Không có cơ sở nào để xem kết quả tại Michigan như một công thức có thể áp dụng cho toàn bộ nước Mỹ.

Những tranh luận về chiến tranh Gaza cũng làm xuất hiện bất đồng trong phong trào xã hội chủ nghĩa dân chủ. Sanders đã chuyển từ thái độ phản đối yêu cầu ngừng bắn tức thời trong giai đoạn đầu cuộc chiến sang lập trường chỉ trích mạnh mẽ hoạt động quân sự của Israel và thúc đẩy các nghị quyết hạn chế chuyển giao vũ khí của Hoa Kỳ. Sự thay đổi ấy phản ánh cả sức ép chính trị lẫn những diễn biến của cuộc chiến, đồng thời cho thấy cánh tả Mỹ tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về chính sách đối ngoại. Một chương trình chính trị xây dựng trên nguyên tắc công bằng xã hội phải giải quyết mối quan hệ giữa lợi ích kinh tế, quyền con người và trách nhiệm quốc tế trong những hoàn cảnh thực tế phức tạp.

Quan hệ giữa Bernie Sanders và đảng Dân chủ phản ánh một vấn đề chiến lược lâu đời của cánh tả Mỹ. Là một chính trị gia độc lập, Sanders hai lần tham gia tranh cử tổng thống thông qua hệ thống bầu cử sơ bộ của đảng Dân chủ, tận dụng khả năng huy động cử tri của một chính đảng lớn để phổ biến tư tưởng xã hội chủ nghĩa dân chủ. Tuy nhiên, phương thức ấy cũng khiến phong trào tiến bộ phải hoạt động trong một tổ chức có quan hệ lâu đời với giới doanh nghiệp và tồn tại nhiều bất đồng về chính sách kinh tế.

Cuộc bầu cử giữa kỳ năm 2026 tiếp tục cho thấy những khác biệt này. Đảng Dân chủ giành lại đa số tại Quốc hội nhờ sự tham gia của các ứng cử viên thuộc nhiều khuynh hướng, nhưng thái độ phản đối chính quyền Trump không đồng nghĩa với sự thống nhất về cải cách thuế, bảo hiểm y tế hay phân phối ngân sách. Sanders yêu cầu đảng Dân chủ sử dụng chiến thắng để giải quyết những bất bình đẳng kinh tế, trong khi khả năng thực hiện chương trình ấy vẫn chịu sự chi phối của các tương quan chính trị trong Quốc hội và sự phản đối từ Nhà Trắng.

Kết quả bầu cử cũng đặt ra vấn đề về hiệu quả xã hội của nền dân chủ đại diện. Việc thay đổi đa số tại Quốc hội không tự động làm giảm chi phí sinh hoạt, cải thiện thu nhập hoặc bảo đảm cơ hội tiếp cận dịch vụ y tế cho người dân. Trong quan niệm của Sanders, dân chủ phải được xem xét cả từ năng lực bảo vệ các quyền kinh tế và xã hội, đặc biệt khi sự tập trung tài sản cho phép giới tài phiệt thao túng hoạt động của các thiết chế công.

Quan điểm ấy có ý nghĩa trước tình trạng bất mãn kinh tế của cử tri Mỹ hiện nay, nhưng cũng đòi hỏi những giải pháp khả thi về ngân sách, pháp luật và tổ chức thực hiện. Thành công của một chương trình tiến bộ phụ thuộc vào khả năng chuyển những yêu cầu công bằng xã hội thành các chính sách có hiệu lực, thay vì chỉ huy động sự đồng tình trong những cuộc vận động tranh cử.

Mười năm sau chiến dịch tranh cử năm 2016, ảnh hưởng của Bernie Sanders đã thể hiện rõ trong sự phát triển của phong trào xã hội chủ nghĩa dân chủ và chương trình nghị sự của đảng Dân chủ. Tuy nhiên, những thành tựu về tổ chức và tư tưởng vẫn còn cách xa mục tiêu cải cách hệ thống kinh tế mà ông theo đuổi. Cuộc bầu cử ngày 3 tháng 11 đã làm thay đổi tương quan chính trị tại Washington, nhưng những nguyên nhân kinh tế và xã hội khiến cử tri bất mãn thì vẫn còn đó.

Di sản của Sanders sẽ tiếp tục được thử thách trong nhiệm kỳ Quốc hội sắp tới, khi những yêu cầu về công bằng kinh tế phải được chuyển thành các chính sách cải thiện đời sống người dân, từ tiền lương, nhà ở đến chăm sóc y tế. Đó cũng là thước đo thực tế đối với tư tưởng mà Sanders đã kiên trì bảo vệ suốt hơn bốn thập niên hoạt động chính trị.

TINO CAO 08.11.2026