vendredi 20 novembre 2026

Tino Cao – Đất nhà dòng, đất nhà nước : L’Accueil và những tranh chấp nhà đất Công giáo ở Việt Nam (1)

 

Ngày 17 tháng 11 năm 2026, việc chính quyền thành phố Huế tiến hành phá dỡ công trình L’Accueil, gắn với lịch sử Dòng Chúa Cứu Thế, để thực hiện dự án công viên cây xanh đã làm bùng lên tranh cãi về quyền sử dụng đất và tính hợp pháp của quá trình tiếp quản tài sản tôn giáo.

Phía nhà dòng khẳng định văn bản bàn giao năm 1978 chỉ liên quan đến tài sản xưởng cưa, không bao gồm việc chuyển giao quyền sử dụng đất, trong khi chính quyền viện dẫn hồ sơ tiếp nhận và quá trình quản lí để bảo vệ quyết định của mình.

Vụ việc cho thấy những tranh chấp bắt nguồn từ chính sách tiếp quản và chuyển đổi mục đích sử dụng đất đai Công giáo sau năm 1954 ở miền Bắc và năm 1975 ở miền Nam vẫn tiếp tục tác động đến quan hệ giữa nhà nước và các cộng đồng tôn giáo tại Việt Nam. Đằng sau những bất đồng về hồ sơ chuyển giao và quyền sử dụng đất là vấn đề trách nhiệm lịch sử của nhà nước đối với các tài sản đã được hình thành, quản lý và sử dụng trong những hoàn cảnh chính trị, pháp lý khác nhau.

Xin phép được bắt đầu bằng cách tiếp cận liên ngành, kết hợp nghiên cứu lịch sử, chính trị và tôn giáo, thông qua việc phân tích sáu trường hợp tiêu biểu trong số rất nhiều vụ tranh chấp liên quan đến đất đai và tài sản Công giáo tại Việt Nam, gồm khu đất giáo xứ Thái Hà và Tòa Khâm sứ cũ tại Hà Nội; Đan viện Thiên An và cơ sở L’Accueil của Dòng Chúa Cứu Thế tại Huế; cơ sở Dòng Thánh Giuse và Đồi La San tại Nha Trang. Những trường hợp này gắn với quá trình tiếp quản, quản lý và chuyển đổi mục đích sử dụng tài sản tôn giáo sau năm 1954 ở miền Bắc và sau năm 1975 ở miền Nam, phản ánh những bất đồng về nguồn gốc tài sản, quyền sở hữu, quyền sử dụng đất và trách nhiệm của nhà nước.

Việc phân tích được triển khai trên ba phương diện có quan hệ mật thiết với nhau. Trước hết là tính hợp pháp của các quyết định tiếp quản, quản lý và thu hồi đất, được xác định theo hệ thống pháp luật và các thủ tục pháp lý áp dụng trong mỗi thời kỳ. Tiếp đến là tính chính đáng của những quyết định ấy, xét trên nguồn gốc tài sản, hoàn cảnh lịch sử của việc chuyển giao và quyền lợi của các cộng đồng đã tạo lập, duy trì cơ sở tôn giáo. Phương diện thứ ba liên quan đến việc xác định lợi ích công cộng, thông qua mục đích và hiệu quả sử dụng đất, đồng thời xem xét vai trò của cả nhà nước lẫn các tổ chức tôn giáo trong việc cung cấp dịch vụ giáo dục, y tế và phúc lợi xã hội.

Hai khuynh hướng đánh giá cực đoan đều thiếu cơ sở thuyết phục về lịch sử và pháp lý. Khuynh hướng thứ nhất mặc nhiên xem mọi tài sản Công giáo bị nhà nước tiếp quản đều là kết quả của hành vi chiếm đoạt bất hợp pháp, bất kể nguồn gốc và hoàn cảnh chuyển giao. Khuynh hướng thứ hai viện dẫn chế độ sở hữu toàn dân về đất đai để biện minh cho toàn bộ các quyết định tiếp quản, thu hồi và quản lý tài sản tôn giáo.

Lập luận thứ nhất bỏ qua sự khác biệt giữa các trường hợp lịch sử, trong khi lập luận thứ hai đánh đồng thẩm quyền quản lý đất đai của nhà nước hiện nay với tính hợp pháp và tính chính đáng của những quyết định trong quá khứ. Việc xác định trách nhiệm của các bên phải dựa trên chứng cứ về nguồn gốc tài sản, hiệu lực của văn bản chuyển giao, hoàn cảnh tiếp quản và mục đích sử dụng đất. Đặc biệt, khi nhà nước viện dẫn pháp luật để bác bỏ yêu cầu trao trả tài sản, trách nhiệm chứng minh căn cứ tiếp quản và giải thích việc chấm dứt quyền lợi của chủ thể sở hữu hoặc sử dụng trước đó thuộc về cơ quan có thẩm quyền.

Vấn đề có ý nghĩa quyết định là nhà nước đã tiếp nhận những tài sản ấy bằng phương thức nào, sử dụng chúng ra sao và có thực sự tôn trọng quyền lợi của cộng đồng tôn giáo hay không. Từ quan điểm công bằng lịch sử, tính hợp pháp của hành vi quản lý đất đai ở hiện tại không mặc nhiên giải quyết được những bất đồng về nguồn gốc và tính chính đáng của việc tiếp quản trong quá khứ.

1- Từ lịch sử sở hữu tôn giáo đến chính sách quản lý đất đai của nhà nước

Lịch sử tài sản Công giáo tại Việt Nam cần được đặt trong tiến trình hình thành các thiết chế tôn giáo từ thời quân chủ, thời thuộc địa đến các chế độ chính trị ở Việt Nam trong thế kỷ 20. Nhà thờ, tu viện, chủng viện, trường học và bệnh viện được xây dựng từ nhiều nguồn tài chính khác nhau, bao gồm tiền mua đất, tài sản hiến tặng của giáo dân, sự hỗ trợ từ các hội truyền giáo quốc tế và những khoản đóng góp của các tổ chức Công giáo.

Trong thời thuộc địa Pháp, giáo hội Công giáo được hưởng những thuận lợi về thể chế, tạo cơ hội mở rộng cơ sở vật chất và tích lũy đất đai. Một số tài sản hình thành trong bối cảnh quan hệ bất bình đẳng giữa chính quyền thuộc địa và xã hội bản địa. Tuy nhiên, không thể từ hoàn cảnh lịch sử ấy mà quy kết toàn bộ tài sản Công giáo là sản phẩm của những đặc quyền thuộc địa. Nhiều nhà thờ, tu viện, trường học và cơ sở từ thiện được xây dựng trên đất mua bán hợp pháp, bằng tiền quyên góp của giáo dân và nguồn tài trợ từ các tổ chức Công giáo.

Xét trên phương diện pháp lý và sử học, nguồn gốc và phương thức tạo lập tài sản là những căn cứ xác định tính hợp pháp của quyền sở hữu trong mỗi thời kỳ. Những tài sản có nguồn gốc từ hành vi cưỡng chiếm hoặc giao dịch bất hợp pháp có tình trạng pháp lý khác với tài sản được tạo lập từ các giao dịch hợp lệ và sự đóng góp tự nguyện của cộng đồng. Vì vậy, mối quan hệ lịch sử giữa Giáo hội Công giáo và chính quyền thuộc địa Pháp không thể được xem là căn cứ duy nhất để phủ nhận quyền lợi tài sản của các tổ chức Công giáo tại Việt Nam.

Sau năm 1954 ở miền Bắc và năm 1975 ở miền Nam, chính quyền cộng sản Việt Nam thực hiện các chính sách cải tạo xã hội chủ nghĩa, tiếp quản và tổ chức lại nhiều cơ sở giáo dục, y tế, kinh tế và văn hóa, trong đó có những tài sản thuộc quyền quản lý của các dòng tu và giáo phận Công giáo. Nhiều cơ sở được chuyển sang sử dụng làm trường học, bệnh viện, trụ sở cơ quan hành chính, cơ sở sản xuất và các công trình công cộng.

Trong hoàn cảnh hậu chiến, nhu cầu mở rộng hệ thống giáo dục, y tế và hạ tầng xã hội là có thực, nhất là khi nguồn lực ngân sách còn hạn chế. Việc nhà nước huy động đất đai và cơ sở vật chất để đáp ứng những nhu cầu ấy có thể được lý giải từ bối cảnh lịch sử, nhưng mục đích phục vụ lợi ích công cộng không mặc nhiên xác lập tính hợp pháp và chính đáng của mọi quyết định tiếp quản.

Về phương diện pháp lý, trưng dụng có thời hạn, trưng mua có thanh toán, tiếp nhận tài sản được tự nguyện hiến tặng và tịch thu tài sản là những hình thức có căn cứ, thủ tục và hệ quả pháp lý khác nhau. Việc sử dụng lâu dài tài sản được cho mượn không thay thế được chứng cứ chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp lệ. Tương tự, giá trị pháp lý của các văn bản bàn giao còn phụ thuộc vào thẩm quyền của người ký, phạm vi tài sản được chuyển giao và hoàn cảnh ký kết, đặc biệt trong bối cảnh các tổ chức tôn giáo chịu sức ép từ những biến đổi về thể chế và chính sách sau chiến tranh.

Nghị quyết số 23/2003/QH11 của Quốc hội, ban hành ngày 26 tháng 11 năm 2003, xác lập nguyên tắc nhà nước không xem xét lại các chủ trương, chính sách và việc thực hiện chính sách quản lý nhà đất, cải tạo xã hội chủ nghĩa về nhà đất đã ban hành trước ngày 1 tháng 7 năm 1991. Quy định này trở thành cơ sở pháp lý để bác bỏ nhiều yêu cầu trao trả nhà đất có nguồn gốc tôn giáo, đồng thời nhằm duy trì sự ổn định của những quan hệ sử dụng đất đã hình thành trong nhiều thập niên. Việc xem xét lại toàn bộ các quyết định tiếp quản trong quá khứ có thể ảnh hưởng đến hoạt động của trường học, bệnh viện, cơ quan công quyền và quyền lợi của những người đang sử dụng tài sản.

Tuy nhiên, mục tiêu ổn định pháp luật không mặc nhiên xác lập tính chính đáng về mặt lịch sử của mọi quyết định tiếp quản. Trong lý thuyết công lý chuyển tiếp (transitional justice), được Ruti Teitel phát triển trong các nghiên cứu về sự chuyển đổi thể chế chính trị, trách nhiệm giải quyết những bất công lịch sử vẫn tồn tại ngay cả khi việc khôi phục nguyên trạng tài sản không còn khả thi. Việc giải quyết các tranh chấp đất đai tôn giáo tại Việt Nam có thể được thực hiện bằng nhiều hình thức, từ công khai hồ sơ tiếp quản, xác minh hoàn cảnh chuyển giao đến bồi hoàn hoặc trao trả những cơ sở không còn phục vụ mục đích công cộng. Các phương án này cho phép duy trì sự ổn định của những quan hệ pháp lý hiện hữu, đồng thời thừa nhận và khắc phục những thiệt hại có căn cứ phát sinh từ các chính sách trong quá khứ.

(Còn tiếp)

TINO CAO 18.11.2026 

 

Aucun commentaire:

Enregistrer un commentaire

Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.