Thái Hạo - Homeschooling ở Việt Nam có từ bao giờ?

 

(Nhân vụ thầy Thiên Tư ở Đà Nẵng bị bắt)

Các cụ nhà ta đã áp dụng Homeschooling (giáo dục tại nhà) từ rất xa xưa! Không những xưa, nó còn gần như là hình thức chủ đạo và trùng khớp hoàn toàn về bản chất với Homeschooling hiện đại ngày nay trên thế giới.

Vì lẽ, thời xưa vốn không có trường lớp chính quy và tập trung (hoặc rất ít và đặc thù, không đáng kể), nên thầy đồ tự mở lớp ở nhà, học trò thì mắm muối gạo thóc, lên đường “tầm sư học đạo”. Người học ăn ở tại nhà thầy, về thăm nhà theo định kỳ. Thầy cũng là cha. Mối quan hệ thầy trò rất đặc biệt.

Những gia đình khá giả thì thuê thầy về ở hẳn trong nhà mình. Thầy có phòng riêng, được chăm sóc và tôn trọng đặc biệt. Một ông thầy có thể ở nhiều năm tại nhà một học trò.

Còn một dạng giáo dục nữa là “cha truyền con nối”, việc học sẽ do chính cha ông trực tiếp dạy cho con cháu mà không cần phải đi tìm thầy nơi khác. Nhà bác học Lê Quý Đôn hay sử gia Phan Huy Chú đều lớn lên trong những “lò” giáo dục gia đình như thế, được tắm mình trong tủ sách của dòng họ chứ không hề trải qua một hệ thống trường công quy chuẩn nào từ nhỏ.

“Chương trình và sách giáo khoa” của thầy và trò là tứ thư ngũ kinh. Nhưng đó cũng chỉ là cái cơ sở, còn mỗi thầy một kiểu, họ có giáo trình riêng, phương pháp riêng, và có lẽ không ai giống ai. Tùy từng hình thức mà ta có thể gọi là giáo dục tư thục hay Homeschooling cổ xưa!

Vậy nhà nước phong kiến làm gì? Họ chỉ đứng ra tổ chức thi. Không cần biết anh học ai, học như thế nào, giỏi dốt ra sao, miễn cứ thi đậu theo đề của chính quyền là được. Thi có nhiều cấp độ, thi hương, thi hội, thi đình, cứ đỗ cấp dưới thì sau mới được tham gia thi ở cấp trên. Thi cử rất nghiêm ngặt, đừng nói gian lận, chỉ cần một lỗi phạm húy thôi cũng đủ để bị đánh trượt. Nhà nước kiểm soát chất lượng giáo dục bằng cách ấy: đầu ra.

Học hành khó khăn như thế, nhưng tại sao người dân vẫn đi học, vẫn đỗ đạt và trong lịch sử đã xuất lộ ra biết bao nhiêu hiền tài? Vì đó là con đường thay đổi số phận tốt nhất, thậm chí là gần như duy nhất. Từ tiền tài, danh vọng, uy tín, quyền lực và cả chí lớn “kinh bang tế thế”, không có con đường nào khác ngoài học hành. Nhưng nhà nước sẽ “gác cổng”, muốn bước vào để thành một thân phận mới, anh phải đi qua sự “kiểm tra” nghiêm ngặt, là các kỳ thi do nhà nước đứng ra tổ chức!

Thời xưa đúng nghĩa "học thì ấm vào thân", vì đúng là "học thật, thi thật, nhân tài thật". Sự học mang lại vận mạng mới cho mỗi người, chứ không bấp bênh thật giả lẫn lộn như bây giờ.

Homeschooling hiện đại ở nước ngoài thì khỏi nói nữa. Trẻ em không những được quyền đi học mà phải được đi học, vấn đề chỉ là có nhiều hình thức để trẻ và gia đình lựa chọn mà không nhất thiết phải đến trường chính quy. Tất nhiên nhà nước sẽ có các biện pháp quản lý, như phải đăng ký học tại nhà, có kiểm định định kỳ và buộc phải tham gia…. Nếu cha mẹ không thực hiện nghĩa vụ cho con cái học tập đầy đủ thì sẽ bị pháp luật xử lý. 

Tóm lại là rất đa dạng lựa chọn, đáp ứng nhu cầu và yêu cầu cho nhiều hoàn cảnh, nhiều quan điểm. Và nhà nước cũng không quản lý khắt khe về nội dung, chỉ tập trung quản lý đầu ra (bằng cách sát hạch/kiểm định độc lập).

Thiết kế này không những cởi mở, tạo điều kiện cho người dân tiếp cận giáo dục từ nhiều kênh, nhiều cách mà còn giúp chính nhà nước giảm tải được ngân sách, giải phóng sự cồng kềnh của bộ máy, tạo nên một nền giáo dục năng động, hiện đại, hiệu quả.

Tóm lại, trong bất cứ lĩnh vực gì, chứ không riêng giáo dục, "giải phóng sức dân" luôn cần được xem là một “giải pháp” căn cơ cho công cuộc xây dựng và phát triển.

THÁI HẠO 03.11.2026